Түүхийн 1000 жилийн товчоон-1


Европын он

Монголын хуучин он

Төрийн он

Монголын түүх соёлд холбогдолтой зарим явдал

1

2

3

4

1000

Цагаан хулгана

3

Хойт Сүн улсын Сянь пин-ий 3-р он

1001

Цагаагчин үхэр

4

1002

Хар бар

5

1003

Харагчин туулай

6

1004

Хөх луу

1

-Хойт Сүн улсын 1-р он эхлэв. Төвдийн зохиолч Бром багш төрөв./-1064/,

-Төвдийн олон ноёд Гэсэрийн авга Цотонг тэргүүн ноёноор сонгов.

1005

Хөхөгчин могой

2

Кидан /Хятан/ улс Өмнөд Сүн улстай найрамдав.

1006

Улаан морь

3

1007

Улаагчин хонь

4

1008

Шар бич

1

Хойт Сүн улсын Да-жун Сян фу-гийн 1-р он эхлэв.

1009

Шарагчин тахай

2

1010

Цагаан нохой

3

1011

Цагаагчин гахай

4

1012

Хар хулгана

5

Төвдийн зохиолч Марва Лозава төрөв. /-1097/

1013

Харагчин үхэр

6

1014

Хөх бар

7

Хачи хүлүг төрөв./-?/

1015

Хөхөгчин туулай

8

1016

Улаан луу

9

1017

Улаагчин могой

1

Хойт Сүн улсын Тян си-гийн 1-р он эхлэв.

1018

Шар морь

2

1019

Шарагчин хонь

3

Хойт Сүн улсын түүхч Сы Магуан төрөв. /-1083/

1020

Цагаан бич

4

1021

Цагаагчин тахиа

5

1022

Хар нохой

1

Хойт Сүн улсын Цянь син-гийн 1-р он эхлэв.

1023

Харагчин гахай

1

Хойт Сүн улсын Тянь жэн-гийн 1-р он эхлэв.

1024

Хөх хулгана

2

1025

Хөхөгчин үхэр

3

1026

Улаан бар

4

1027

Улаагчин туулай

5

1-р жаран эхлэв.

Төвдийн зохиолч Бодова төрөв. /-1105/

1028

Шар луу

6

1029

Шарагчин могой

7

1030

Цагаан морь

8

1031

Цагаагчин хонь

9

1032

Хар бич

1

Хойт Сүн улсын Мин дао-гийн 1-р он эхлэв.

1033

Харагчин тахиа

2

1034

Хөх нохой

1

Хойт Сүн улсын Жин ю-гийн 1-р он эхлэв.

1035

Хөхөгчин гахай

2

-Хайду, Начин хоёр төрөв. /-?/

-Гэсэр Төвдийн хаантай байлдав.

1036

Улаан хулгана

3

1037

Улаагчин үхэр

4

1038

Шар бар

1

-Хойт Сүн улсын Бао юань-гийн 1-р он эхлэв.

-Хятадын хаан Гэсэрээс цэргийн тусламж гуйв.

1039

Шарагчин туулай

2

Энэтхэгийн эрдэмтэн Адиша /982-1054/ Төвдөд ирэв.

1040

Цагаан луу

1

-Хойт Сүн улсын Кан дин-гийн 1-р он эхлэв.

-Төвдийн шүлэгч Миларайба төрөв. /-1123/

1041

Цагаагчин могой

1

-Хойт Сүн улсын Цин ли-гийн 1-р он эхлэв.

-Хятадад гүймэг үсгээр ном хэвлэж эхлэв.

1042

Хар морь

2

Адишаг энэ жил Төвдөд ирсэн гэж зарим түүхчид хэлдэг.

1043

Харагчин хонь

3

1044

Хөх бич

4

1045

Хөхөгчин тахиа

5

1046

Улаан нохой

6

1047

Улаагчин гахай

7

1048

Шар хулгана

8

1049

Шарагчин үхэр

1

Хойт Сүн улсын Хуан ю-гийн 1-р он эхлэв.

1050

Цагаан бар

2

1051

Цагаагчин туулай

3

1052

Хар луу

4

-Төвдийн Нетан хийд байгуулагдав.

-Байшунхор догшин төрөв? /-?/

1053

Харагчин могой

5

1054

Хөх морь

1

-Хойт Сүн улсын Жи хэ-гийн 1-р он эхлэв.

– Энэтхэгийн эрдэмтэн Адиша Төвдөд нас барав. /982-/

1055

Хөхөгчин хонь

2

Төвдийн Лозава Ринчинсамбуу нас барав. /958-/

1056

Улаан бич

1

Хойт Сүн улсын Жя ю-гийн 1-р он эхлэв.

1057

Улаагчин тахиа

2

Төвдийн Радэн хийд байгуулагдав.

1058

Шар нохой

3

Киданы хаан Гэсэрийн дүүд охиноо хатан болгон өгөв.

1059

Шарагчин гахай

4

Төвдийн зохиолч Долба Шэйравжамц төрөв. /-1131/

1060

Цагаан хулгана

5

1061

Цагаагчин үхэр

6

1062

Хар бар

7

1063

Харагчин туулай

8

1064

Хөх луу

1

-Хойт Сүн улсын Жи пин-гийн 1-р он эхлэв.

– Төвдийн зохиолч Бром багш нас барав.? /1004-/

1065

Хөхөгчин могой

2

-Амдогийн Госыло /Гэсэр/ хаан нам барав. /997-/

-Төвд Гэсэрийн тууж зохиогдсон бололтой.

1066

Улаан морь

3

1067

Улаагчин хонь

4

1068

Шар бич

1

Хойт Сүн улсын Си нин-гийн 1-р он эхлэв.

1069

Шарагчин тахиа

2

Дундад улсын сайд Ван Ань-ши /1021-1086/ газрыг тэгшитгэн хувааж эхлэв.

1070

Цагаан нохой

3

1071

Цагаагчин гахай

4

1072

Хар хулгана

5

Тумбанай сэцэн төрөв.? /-?/

1073

Харагчин үхэр

6

Төвдийн Сажа хийд байгуулагдав.

1074

Хөх бар

7

1075

Хөхөгчин туулай

8

1076

Улаан луу

9

-Гэсэрийн ах дүүс Хайду, Начин нартай Орхон харуулд байлдав.

1077

Улаагчин могой

10

1078

Шар морь

1

Хойт Сүн улсын Юань фэн-гийн 1-р он эхлэв.

1079

Шарагчин хонь

2

1080

Цагаан бич

3

1081

Цагаагчин тахиа

4

1082

Хар нохой

5

1083

Харагчин гахай

6

1084

Хөх хулгана

7

-Монголын Хабула хаан төржээ.?

-Хятадад Сы Ма Гуан хэмээх бичгийн хүн “Зы тун-зянь” хэмээх түүхийг зохиов.

1085

Хөхөгчин үхэр

8

1086

Улаан бар

1

Хойт Сүн улсын Юань ю-гийн 1-р он эхлэв.

1087

Улаагчин туулай

2

2-р Жаран эхлэв.

1088

Шар луу

3

1089

Шарагчин могой

4

1090

Цагаан морь

5

1091

Цагаагчин хонь

6

1092

Хар бич

7

1093

Харагчин тахиа

8

1094

Хөх нохой

1

Хойт Сүн улсын Шао шен-гийн 1-р он эхлэв.

1095

Хөхөгчин гахай

2

1096

Улаан хулгана

3

Хабула хаан төрсөн байж болзошгүй. /-?/

1097

Улаагчин үхэр

4

Төвдийн зохиолч Марва Лозава нас барав. /1012-/

1098

Шар бар

1

Хойт Сүн улсын Юань фу-гийн 1-р он эхлэв.

1099

Шарагчин туулай

2

1100

Цагаан луу

3

1101

Цагаагчин могой

1

Хойт Сүн улсын Жин жун-гийн 1-р он эхлэв.

1102

Хар морь

1

-Хойт Сүн улсын Цун нин-гийн 1-р он эхлэв.

-Төвдийн зохиолч Мажиг Лавдойма төрөв. /-1206/?

1103

Харагчин хонь

2

1104

Хөх бич

3

Бардам баатар төрсөн мэт? /-?/

1105

Хөхөгчин тахиа

4

Төвдийн зохиолч Бодова нас барав. /1027-/

1106

Улаан нохой

5

1107

Улаагчин гахай

1

Хойт Сүн улсын Да гуань-гийн 1-р он эхлэв.

1108

Шар хулгана

2

1109

Шарагчин үхэр

3

1110

Цагаан бар

4

1111

Цагаагчин туулай

1

Хойт Сүн улсын Жэн хэ-гийн 1-р он эхлэв.

1112

Хар луу

2

1113

Харагчин могой

3

Зөрчид бослого гаргаж Ляо /Кидан/ улстай тэмцэв.

1114

Хөх морь

4

1115

Хөхөгчин хонь

5

Алтан /Зөрчид/ улс Кидан /Хятан/ улстай байлдаж эхлэв.

1116

Улаан бич

6

1117

Улаагчин тахиа

7

1118

Шар нохой

1

-Хойт Сүн улсын Цун хэ-гийн 1-р он эхлэв.

-Есүхэй баатар төрсөн мэт. /-1170/

– Бардам баатар төрсөн байж болзошгүй? /-?/

1119

Шарагчин гахай

1

Хойт Сүн улсын Сюань хэ-гийн 1-р он эхлэв.

1120

Цагаан хулгана

2

1121

Цагаагчин үхэр

3

1122

Хар бар

4

1123

Харагчин туулай

5

-Төвдийн шүлэгч Миларайба нас барав. /1040-/,

-Кидан улсын жанжин Елюй Даши Чин толгойд ирж зарим монгол аймгийн тэргүүлэгчдийн хурлыг хийлгэв.

1124

Хөх луу

6

1125

Хөхөгчин могой

7

-Алтан /Зөрчид/ улс Ляо /Кидан/ гүрнийг сөнөөв.

-Киданы үлдэгдлийг Елюй Даши авч Туркестанд очиж Хар Хятад улсыг байгуулав.

1126

Улаан морь

1

Хойт Сүн улсын Чин Кан-гийн 1-р он эхлэв.

1127

Улаагчин хонь

1

-Өмнөд Сүн улсын Жэнь йэнь-ий 1-р он эхлэв.

-Хачи банчин Шагжашри төрөв. /-1225/

1128

Шар бич

2

1129

Шарагчин тахиа

3

1130

Цагаан нохой

4

1131

Цагаагчин гахай

1

-Өмнөд Сүн улсын Шао син-гийн 1-р он эхлэв.

– Төвдийн зохиолч Долба Шэйравжамц нас барав. /1059-/

1132

Хар хулгана

2

1133

Харагчин үхэр

3

1134

Хөх бар

4

1135

Хөхөгчин туулай

5

+Алтан улс Монголчуудыг гэнэдүүлэн довтолж эхлэв

1136

Улаан луу

6

1137

Улаагчин могой

7

1138

Шар морь

8

Монголчууд Алтан улсын довтолгооныг амжилттай няцаав.

1139

Шарагчин хонь

9

1140

Цагаан бич

10

1141

Цагаагчин тахиа

11

1142

Хар нохой

12

+Есүхэй баатар төрсөн байж болзошгүй /-1170/

1143

Харагчин гахай

13

+Киданы Елий Даши нас барав /?-/

1144

Хөх хулгана

14

1145

Хөхөгчин үхэр

15

1146

Улаан бар

16

1147

Улаагчин туулай

17

3-р Жаран эхлэв

Монгол улс Алтан улстай найрамдав.

1148

Шар луу

18

1149

Шарагчин могой

19

1150

Цагаан морь

20

Хабула Хамаг Монголын хаан болов.?

1151

Цагаагчин хонь

21

1152

Хар бич

22

1153

Харагчин тахиа

23

Төвдийн Нартан хийд байгуулагдав.

1154

Хөх нохой

24

1155

Хөхөгчин гахай

25

Зарим түүхэнд Чингис хааныг энэ онд төрсөн гэдэг.

+Елюй Дашийн охин дүү Бүсүган төр барив.

1156

Улаан хулгана

26

1157

Улаагчин үхэр

27

1158

Шар бар

28

1159

Шарагчин туулай

29

1160

Цагаан луу

30

1161

Цагаагчин могой

31

+Бөртэ үжин төрөв./-?/

1162

Хар морь

32

Тэмүжин /Чингис хаан/ төрөв. /-1227/

1163

Харагчин хонь

1

Өмнөд Сүн улсын Лун Син-гийн 1-р он эхлэв.

1164

Хөх бич

2

Чингис хааны дүү Хасар төрсөн мэт.

1165

Хөхөгчин тахиа

1

Өмнөд улсын Цянь дао-гийн 1-р он эхлэв.

1166

Улаан нохой

2

1167

Улаагчин гахай

3

Сажа Содномзэмо /1142-1182/ Чойлажугваго хэмээх түүхийг зохиов.

1168

Шар хулгана

4

1169

Шарагчин үхэр

5

Төвд Цанидын анхны сурах бичиг /Дүйра/ зохиосон Чава Чойжисэнгэ нас барав. /1109-/

+Чжилугу гүр хаан болов.

1170

Цагаан бар

6

+Есүхэй баатар нас барав. /1118 ?-1142 ?-/

1171

Цагаагчин туулай

7

+Чингис хааны өрлөг гуа Мухулай төрөв.? /-1223/

1172

Хар луу

8

1173

Харагчин могой

9

1174

Хөх морь

1

Өмнөд Сүн улсын Жунь си-гийн 1-р он эхлэв.

1175

Хөхөгчин хонь

2

1176

Улаан бич

3

1177

Улаагчин тахиа

4

1178

Шар нохй

5

1179

Шарагчин гахай

6

1180

Цагаан хулгана

7

+Шихихутаг төрсөн мэт. ? /-1262 ?/

1181

Цагаагчин үхэр

8

1182

Хар бар

9

Төвдийн зохиолч Сажа бандид Гунгаажалцан төрөв. /-1251/

1183

Харагчин туулай

10

“Богдын тогтоосон утгын далай” хэмээх тангуд нэвтэрхий толь хэвлэгдэв.

1184

Хөх луу

11

Зүчи төрөв. ? /-1227/

1185

Хөхөгчин могой

12

Цагадай төрөв. ? /-1242/

1186

Улаан морь

13

Өгэдэй хаан төрөв. /-1241/

1187

Улаагчин хонь

14

Тангуд цэцэн үгийн дэвтэр хэвлэгдэв.

1188

Шар бич

15

1189

Шарагчин тахиа

16

Тэмүжинийг Монголын хаан болгож, Чингис хаан цол өргөмжлөв. Чингис хааны түшмэл Елюй Чу-цай төрөв. /-1243/

1190

Цагаан нохой

1

1191

Цагаагчин гахай

2

1192

Хар хулгана

3

1193

Харагчин үхэр

4

1194

Хөх бар

5

1195

Хөхөгчин туулай

1

1196

Улаан луу

2

1197

Улаагчин могой

3

1198

Шар морь

4

+Чингис хаан Жүрхэн аймгийг эрхэндээ оруулав.

1199

Шарагчин хонь

5

1200

Цагаан бич

6

1201

Цагаагчин тахиа

1

Өмнөд Сүн улсын Жятай-гийн 1-р он эхлэв. Жамуха /?-1206/ гүр хаан болов.

1202

Хар нохой

2

Чингис хаан Татар аймгийг байлдав.

1203

Харагчин гахай

3

+Чингис хаан Хэрэйдийг дагуулав.

1204

Хөх хулгана

4

Чингис хаан Найманы бичгийн сайд Тататунгаа-г олзлон авч, үр хүүхэддээ уйгур бичиг заалгажээ. ?

+ Чингис хаан Найман улсыг байлдав.

+Гарма багш Чойжин лам төрөв. /-1283/

1205

Хөхөгчин үхэр

1

+Чингис хаан Мэргид аймгийг байлдав. Өмнөд Сүн улсын Кай си-гийн 1-р он эхлэв. Хачи банчин Шагжашри /1127-1225/ Төвдөд ирэв.

1206

Улаан бар

2

Монголын тулгар төр байгуулагдаж Тэмүжин Чингис хаан бүх Монголын их хаанд өргөмжлөгдөв. Шихихутагийг /1180-1262/ ? төрийн заргач болгож, “Хөх дэвтэр”-ийг тушаав. Мажиг Лавдонма нас барав. /1102-/

1207

Улаагчин туулай

3

4-р Жаран эхлэв.

Чингис хаан Тангуд улсад довтолж эхлэв. Хачи банчин Шагжашри /1127-1225/ “Шашны зурхай” хэмээх түүх зохиов.

+Гүюг хаан төрөв. /-1248/

1208

Шар луу

1

Өмнөд Сүн улсын Жя дин-гийн 1-р он эхлэв.

1209

Шарагчин могой

2

-Уйгур улс Чингис хаанд дагаж оров.

-Мөнх хаан төрөв. /-1259/

1210

Цагаан морь

3

-Алтан улс Чингис хаанд элч илгээж алба барихыг шаардаж тулгав.

-Чжилугу хаан Найманы Хүчүлүгт ялагдав.

1211

Цагаагчин хонь

4

Чингис хаан Алтан улстай байлдаж эхлэв.

1212

Хар бич

5

1213

Харагчин тахиа

6

Найманы Күчүлүг Дорнод Туркестаныг эзлэв.

1214

Хөх нохой

7

-Монгол улс өмнөд Сүн улстай элчин харилцаа тогтоов.

-Төвдийн зохиолч Чойгү-Одсэр төрөв. /-1292/

1215

Хөхөгчин гахай

8

-Алтан улс Чингис хааны цэрэгт эзлэгдэв.

-Хубилай хаан төрөв. /-1294/

1216

Улаан хулгана

9

1217

Улаагчин үхэр

10

Хүлэгү хаан /Иранд хаан суусан/ төрөв. /-1265/

1218

Шар бар

11

-Чингис хаан Дорнод Туркестаныг эзлэв.

-Кидан угсааны Елюй Чу-цай /1189-1243/ Чингис хааны түшмэл болов.

-Найманы Хүчүлүгийн цэрэг Чингис хааны цэрэгт ялагдав.

-Монголын цэрэг Солонгост цөмрөв.

1219

Шарагчин туулай

12

Чингис хаан Дундад Азийг байлдаж эхлэв.

1220

Цагаан луу

13

-Хархорумыг Монгол улсын нийслэл болгов.

-Зэв, Сүвэдэйн Азербайджаны нутгаар нэвтэрч Муганы талд өвөлжив.

1221

Цагаагчин могой

14

-Чингис хаан Хорезм улсыг эзлэв.

– Монголын цэрэг Энэтхэгийн нутагт цөмрөв.

-Зэв, Сүвэдэйн цэрэг Гүржийн Лаша хааны 60 000 цэргийг бут цохив.

1222

Хар морь

15

-Чингис хаан цэргээ авч нутаг буцахаар Самарканд хотод хүрэлцэн ирэв.

-Монголын 31 элч төлөөлөгч Солонгост очив.

1223

Харагчин хонь

16

-Чингис хааны жанжин Сүвэдэйн цэрэг Оросын цэрэгтэй Калка голд тулгарч байлдав.

-Чингис хааны жанжин Мухулай нас барав. /1171-/

-Зэв, Сүвэдэйн цэрэг Оросын цэргийг ялж, Болгарын вант улсад цөмрөв.

1224

Хөх бич

17

-Чингис хааны цэрэг Дундад азийг эзлэв.

-Чингис хааны цэрэг Ирчис мөрөнд буудаллан зуныг өнгөрүүлэв.

-5-р сард Мухулай жанжны хүү Бор Тангуд улсын Тахай хамбын цэргийг бут цохиж Инжчү хотыг эзлэв.

-Тангудын хаан Ли-тэ-ван Алтан улстай Монголын эсрэг нууц холбоо байгуулав.

1225

Хөхөгчин тахиа

1

-Өмнөд Сүн улсын Бао цин-гийн 1-р он эхлэв.

-Чингис хааны цэрэг Туулын голд буудаллан, Ли-тэ-ванд элч илгээв.

-Чингис хаан Монгол нутагтаа буцаж ирээд найр хийж сайн харваач Есүнхэйн алдрыг дуурсгаж чулуун дээр бичиг сийлүүлэв.

-Чингис хаан 10 түмэн цэрэг авч Тангуд улсыг дайлаар мордов.

-Чингис хааны цэрэг Түй, Онгийн голд өвөлжив.

-Хачи банчин Шагжашри нас барав. /1127-/

1226

Улаан нохой

2

-Монголын цэрэг Эзний голын орчим зусаж Тангуд улстай байлдаж эхлэв.

-Өвөл Чингис хаан их ав хийж яваад мориноос унаж бэртэв.

1227

Улаагчин гахай

3

-Тангуд улсыг эзлээд Чингис хаан 8-р сарын 25-нд таалал төгсөв. /1155 буюу 1162-/

-Чингисийн ууган хүү Зүчи нас барав. /1184?-/

-Чингис хааны гэрээслэл ёсоор төрсөн нутаг Хэнтий нурууны Их өтөг гэдэг газар оршуулав.

-Чингис хааны “Мөнххүр” дурсгал болгон Ордос нутагт найман цагаан гэр байгуулж, эдэлж хэрэглэж явсан зүйлийг онголон тахив.

1228

Шар хулгана

1

Өмнөд Сүн улсын Шао дин-гийн 1-р он эхлэв.

1229

Шарагчин үхэр

2

-Чингис хааны 3-р хүү Өгэдэй их хаанд өргөмжлөгдөв.

-Хааны санд хураах улсын нэгдсэн алба татварын хуулийг гаргав.

1230

Цагаан бар

3

-Жалал-ад-дины цэрэг Муганы талд Монголын цэрэгт цохигдов.

-Төвдтйн зохиолч Ринченбал төрөв. /-1292/ Энэ хүн Субашидад тайлбар хийсэн болно.

1231

Цагаагчин туулай

4

-Хорезмын хаан Жалал-ад-дин нас барав. /Энэ хаан Чингис хаантай 10 жил байлдсан юм/.

-Монголын цэрэг Азербайджаныг эзлэв.

-Монгол цэрэг Солонгосыг довтлов.

-Өгэдэй хаан цэрэглэн умард Хятадыг бүрмөсөн эзлэхээр мордов.

1232

Хар луу

5

-Монгол гүрэнд өртөө байгуулагдав.

-Солонгосын хаан Монголын цэрэгт бууж өгч найрамдахыг хүсэв.

1233

Харагчин могой

6

Өгэдэй хаан Солонгосын хаанд ял асууж бичиг илгээв.

1234

Хөх морь

1

-Өмнөд Сүн улсын Дуань пин-гийн 1-р он эхлэв.

-Монголын цэрэг Алтан улсыг байлдаж эхлэв.

-Елюй Чу-цай Өгэдэй хааны засгийн газрын тэргүүн сайд болов.

1235

Хөхөгчин хонь

2

-Хархорумд их хуралдай болж, баруун орнуудыг байлдан эзлэх тухай хэлэлцэв.

-Хархорумд орд харш нэмэн барьж бэхлэлт цайз босгов.

-Пагва лам Лодойжалцан төрөв. /-1280/

-Монголын цэрэг Гүрж, Армян улсыг байлдав.

1236

Улаан бич

3

-Чингис хааны ач хүү Бат хаан орост аян дайныг хийв.

-Монголын цэрэг Кам голыг гатлан Ижил мөрний Болгаруудыг бутцохив.

1237

Улаагчин тахиа

1

-Өмнөд Сүн улсын Жя-си-гийн 1-р он эхлэв.

-Монгол цэрэг оросын Рязаны вант улсын нутагт цөмрөв.

-Хархориноос хойш 10 өдрийн газар Суурин хотыг байгуулав.

1238

Шар нохой

2

-Монголын цэрэг Москва, Владимир, Ростов, Ярослав, Тверь, Димитров, Козельск, Смоленск, Чернигов зэрэг хотуудыг эзлэв.

-Монголд Тосох нэртэй хот байгуулав.

1239

Шарагчин гахай

3

-Монголын цэрэг өмнөд Оросыг эзлэв.

-Солонгосын элч Монголд ирэв.

1240

Цагаан хулгана

4

-“Монголын нууц товчоо” Хэрлэнгийн Баяндулааны Долоон болдогт зохиогдов.

-Монгол цэрэг Переяславль, Киев, Галиц, Болынск зэрэг газруудыг эзлэв.

1241

Цагаагчин үхэр

1

-Өмнөд Сүн улсын Цун ю-гийн 1-р он эхлэв.

-Өгэдэй хаан 12-р сарын 11-нд нас барав. /1186-/

-Монголын цэрэг Польш, Германы цэргийг Лигницид бут цохив.

-Батын цэрэг Карпатыг давж Унгарт цөмрөв.

-Монголын Адриатын тэнгист хүрэв. Унгар, Чех, Австри, Молдави зэрэг улстай байлдав.

1242

Хар бар

2

Цагадай хаан барав. /1185 ?-/

1243

Харагчин туулай

3

-Батын эзэмшил газар орныг Алтан ордны улс гэж нэрлэх болов.

– Елюй Чу-цай нас барав. /1189-/

1244

Хөх луу

4

Монгол, Солонгос хоёр улс харилцан элч солилцов.

1245

Хөхөгчин могой

5

Монгол улс Түрэгийн султантай гэрээ байгуулав.

1246

Улаан морь

6

-Өгэдэйн хүү Гүюг их хаанд өргөмжлөгдөв. /-1248/

-Европын лам Плано Карпини Монголд ирэв.

-Сажа бандид Гунгаажалцан Пагва ламыг дагуулан Хөх нуурын Лянжоуд ирэв.

1247

Улаагчин хонь

7

-Монгол гүрний хүн амын тооллого болов.

-Түүхч Рашид-ад-дин төрөв. /-1318/

Армений ван 2-р Гегүмийн дүү Сибат Спарнет Хархорумд ирж Гүюг хаантай хэлэлцээ хийв.

-Гүюг хааны зарлигаар Сажа бандид Гунгаажалцан Монголд залрав.

-Гунгаажалцан монгол бичгийг боловсронгуй болгон зохиов.

-Гүюг хаан Умард Хятадыг бүрэн эзэлж дуусаад Өмнөд Сүн улсыг эзлүүлэхээр Сүвэдэйг мордуулав.

1248

Шар бич

8

-4-р сард Гүюг Самарканд хотын орчим нас барав.

-Энэ онд тарианы гарц муудаж, олон тооны мал хорогдов.

1249

Шарагчин тахиа

9

-Солонгосын элч төлөөлөгчид Монголд ирэв.

1250

Цагаан нохой

10

Монголын 62 элч төлөөлөгч Солонгост очив.

1251

Цагаагчин гахай

11

-Тулуйн хүү Мөнх их хаанд өргөмжлөгдөв. /1209-1259/

-Сажа бандид Гунгаажалцан нас барав. /1182-/

1252

Хар хулгана

12

-Монголын цэрэг Солонгос, Хятад, Энэтхэг, Арабын орнуудыг байлдав.

-Монголын цэрэг Ираныг эзлэв.

1253

Харагчин үхэр

1

-Өмнөд Сүн улсын Бао ю-гийн 1-р он эхлэв.

-Пагва лам улсын багш гоши болов.

-Мөнх хаан Онгийн голд буудаллав.

1254

Хөх бар

2

-Францын хааны элч Рубруквис /1220-1293/ Хархорумд ирэв. Зохиол нь анх 1589 онд хэвлэгдсэн.

-Италийн худалдаачин Марко Поло төрөв. /-1323/

1255

Хөхөгчин туулай

3

Батхаан нас барав. /?-/ Сартаг Алтан ордны хаан болов.

1256

Улаан луу

4

-Мөнх хааны зарлигаар Шанду хотыг барьж эхлэв.

-Хархорумд бурхан шажны том сүмийг барьж дуусгав.

1257

Улаагчин могой

5

-Вьетнам Монголын түшмэг улс болов.

-Бэрх /1206-1266/ Алтан ордны хаан болов.

-Мөнх хаан Сүн улсын эзлэгдээгүй үлдсэн хэсгийг эзлэхээр цэрэглэн мордов.

-Мөнх хааны гэрэлт хөшөөг босгов.

1258

Шар морь

6

-Монголын цэрэг Багдадыг эзлэв.

-Хубилайн хүү Гамала төрөв. /-1303/

1259

Шарагчин хонь

1

-Өмнөд Сүн улсын Кай цин-гийн 1-р он эхлэв.

-Новогород хотод Монголын эсрэг бослого гарав.

-Мөнх хаан нас барав. /1209-/

1260

Цагаан бич

1

-Тулуйн хүү Хубилай /1215-1294/ Кайпинд өөрийгөө их хаан гэж өргөмжүүлэв.

– Хубилай хааны тэргүүн он эхлэв.

-Монгол улс цаасан мөнгө гаргав.

-Персийн түүхч Жувейн /1226-1283/ “Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх” хэмээх том номыг зохиов.

1261

Цагаагчин тахиа

2

-Хубилай хааны цэрэг Аригбөхийн цэргийг бут цохив.

-Хубилай хааны зарлигаар соёлын хүрээлэн байгуулагдав.

1262

Хар нохой

3

-Оросын Ярославль, Ростов, Суздаль, Владимир хотуудад Монголын эсрэг бослого гарав.

-Хубилай хааны зарлигаар Кунзийг сүмийг засаж сэргээв.

-Шихихутаг нас барав. /1182?-/

1263

Харагчин гахай

4

-“Зандан зуугийн домог” зохиогдов.

-Хүлэгү /1217-1265/ Ираны хаан болов.

-Хубилай хааны зарлигаар жижиглэн худалдаалах барааны хэмжүүрийг тогтоов.

1264

Хөх хулгана

1

-Юань улсын Хубилай хааны Жи юань-ийн 1-р он эхлэв.

-Хубилайн зарлигаар Бэйжинд улсын судар зохиох хүрээлэн байгуулагдав.

-Хубилай хааны зарлигаар ядуу дорой амьдралтай өнчин, бэлэвсэн эмэгтэй зэрэг хүмүүст жил бүр улсын сангаас тэтгэмж олгох болов.

-Аригбөх Хубилайд бууж өгөв.

1265

Хөхөгчин үхэр

2

-Өлзийт /Төмөр/ хаан төрөв. /-1307/.

-Тулуйн хүү Хүлэгү нас барав. /1217-/

-Амбага /1234-1282/ Ираны хаан суув.

-Хубилай хааны зарлигаар Түшмэлийн явдлын яам, Ёслолын явдлын яам, Цэргийн яам, Шүүх яамдуудыг тус тус нэгтгэв.

1266

Улаан бар

3

-Тулуйн хүү Аригбөх нас барав.

-Хубилай хаан Япон улсын хаанд элч зарж бичиг илгээв.

-Мөнхтөмөр Алтан ордны хаан суув. /-1280/

1267

Улаагчин туулай

4

5-р Жаран эхлэв.

-Хубилай хааны зарлигаар Юань улсын үндсэн хуулийг гаргав.

-Хубилай 2-р удаа Японд элч илгээв.

1268

Шар луу

5

-Хубилай 7 түмэн хүнтэй усан цэргийн хүчин байгуулж Сяньяныг усан ба хуурай замаар довтлов.

1269

Шарагчин могой

6

-Пагва ламын зохиосон дөрвөлжин үсгийг нийт их гүрний албан бичиг болгон зарлав.

-Пагва ламд үлэмж эрдэмт хувлгаан цол олгов.

1270

Цагаан морь

7

-Ван Шаны газар хот босгож, Сяньяныг цэргийн болон хүнсний замыг таслан боов.

1271

Цагаагчин хонь

8

-Хубилай хаан улсын нийслэлийг Бэйжинд шилжүүлж улсын нэрийг Юань гэдэг болгов.

-Италийн худалдаачин Марко Поло /1254-1323/ Монгол гүрэнд ирэв. Тэгээд 17 жил суугаад нутагтаа буцаж үзсэн харснаа бичиж гаргажээ.

-Монгол газар тариалан үүсэж хөгжив.

1272

Хар бич

9

-Юань улс хэмээн нэрлэсэн нэг жилийн ойн баяр болов.

-Японы элч Юань улсад ирэв.

1273

Харагчин тахиа

10

-Хубилай Японд анхдугаар удаа довтлов.

-Сяньян хотыг эзлэв.

1274

Хөх нохой

11

-Японыг довтолсон Монгол цэрэг далайн шуурганд дарагдаж сүйрэв.

-Баянчинсан /1236-1295/ Сүн улстай байлдаж эхлэв.

1275

Хөхөгчин гахай

12

Пагва лам ”Боджи жалраб” хэмээх түүхийг зохиов.

1276

Улаан хулгана

13

Есөнтөмөр хаан төрөв. /-1328/

-Гуандуний Гуаньжоу хотыг эзлэв.

1277

Улаагчин үхэр

14

-Хайдугийн тэмцэл дарагдав.

-Өмнөд Хятадад Монголын эсрэг бослого гарав.

1278

Шар бар

15

-Пагва лам “Шэжа-рабсал” хэмээх “Чухал хэрэглэгч” гэж алдаршсан түүх онолын зохиолыг бичив.

-Гуаньжоугийн өмнөх далайд асар том солир унаж дэлбэрэлт болж байсныг монголчууд ажиглажээ.

1279

Шарагчин туулай

16

Хубилай бүх Хятадыг эзлэн өмнөд Сүн улсыг мөхөөв.

1280

Цагаан луу

17

-Пагва лам Лодойжалцан нас барав. /1235-/

-Өртөөгийн хуулийг шинэчлэн гаргажээ.

-Монгол цэрэг Бирмийг довтлов.

-Тодмөнх Алтан ордны хаан суув. /-1287/

1281

Цагаагчин могой

18

Хубилай, Японд 2-р удаа довтлов.

-Монгол цэрэг Японы өмнөд хязгаар Пинхү аралд буужээ.

-Хайсан хүлэг хаан төрөв. /-1311/

-Өмнөд Хятадын бослого дарагдав.

1282

Хар морь

19

-Монгол Уйгар үсгээр бичсэн нэвтэрхий толь бичгийг Бээжинд хэвлэж тараав. /Юань ши 12-р дэвтэр/

-Ираны Монгол хаан Абага нас барав. /1234-/

1283

Харагчин хонь

20

-Япон улсад 3-р удаа довтолоход бэлтгэв.

-Монголын жүжигчид Солонгос улсад айлчлан тоглов.

-Миян улсыг дайлав.

-Мөнгөний ханш 5 дахин нэмэгдэж цаасан тэмдэгт гаргав.

-Гарма багш Чойжин лам нас барав. /1204-/

1284

Хөх бич

21

Аргун Ираны хаан болов. /-1291/

-Тагудар нас нөхцөв. /Ираны хаан/

-Төвдийн зохиолч Гарма Ранжундорж төрөв. /-1339/

1285

Хөхөгчин тахиа

22

-Буянт /Аюурбарвада/ хаан төрөв. /-1320/

-Хянан тохинуулах яам байгуулав.

1286

Улаан нохой

23

-Япон улсад дайлахаар бэлтгэсэн цэргийг буцааж татав.

-Хятад цэргийг зэр зэвсгийн зүйл хэрэглэхийг цаазлав.

1287

Улаагчин гахай

24

-Бирма Юань улсын харъяат улс болов.

-Хубилай хаан Наянтай байлдав.

-Тулабуга Алтан ордны хаан болов. /-1290/

1288

Шар хулгана

25

-Хубилай Энэтхэг, Хятадын хойг болон Аннамыг эзлэв.

-Хятадын Датун хотод Монголын эсрэг бослого гарав.

1289

Шарагчин үхэр

26

-Хубилайн эсрэг Монгол ноёд бослого гаргав.

-Аргун хаан Францын гуа Филипп хаанд бичиг илгээв.

1290

Цагаан бар

27

-Төвдийн зохиолч Будон төрөв. /-1364/.

-Аргун хаан Ромын 4-р Пап Николаст бичиг илгээв.

-Хубилайн зарлигаар Соёлыг дэлгэрүүлэх яам байгуулав.

-Өвөр монголын Зуу одод хүчтэй газар хөдөлж эд материалын ихээхэн хохирол гарав.

1291

Цагаагчин туулай

28

-Гайхату ираны хаан болов. /-1295/

-Тохта Алтан ордны хаан болов. /-1312/

1292

Хар луу

29

-Хубилай Явын арлуудад цэргээ оруулж ноёрхолоо тогтоов.

-Төвдийн зохиолч Чойгү-Одсэр нас барав. /1214-/

1293

Харагчин могой

30

Хубилай Хайратын эсрэг байлдав.

1294

Хөх морь

31

-Хубилай хаан нас барав. /1215-/

-Хубилайн 2-р хүү Гамала-д жин ван цол өргөмжлөв.

1295

Хөхөгчин хонь

1

-Юань улсын Юань Жэн-гийн 1-р он эхлэв.

-Хубилайн ач хүү Өлзийт /Төмөр/ /1265-1307/ хаан суув.

-Газан /1271-1304/ Ираны хаан болов.

-Монголын эрдэмтэн Чилүнадаш нас барав. /?-/

1296

Улаан бич

2

Ноёд түшмэл, цэргийн жанжины шинэ журам гаргав.

1297

Улаагчин тахиа

1

-Өлзийт /Төмөрийн/ зарлигаар оны нэрийг өөрчлөв.

-Юань улсын Да дэ-гийн 1-р он эхлэв.

-Олон ялтанд өршөөл үзүүлэн суллав.

-Гамалын охин Бодьшилийг Солонгосын ванд гэргий болгов.

1298

Шар нохой

2

-Дайнд амь үрэгдсэн цэргийн ар гэрт тэтгэмж олгох зарлиг гаргав.

-Солонгосын ванг хааны зарлигаар өөрчлөв.

1299

Шарагчин гахай

3

Хааны зарлигаар өвчтнийг анагаах яам байгуулав.

1300

Цагаан хулгана

4

-Солонгосын түшмэд алба гувчуурыг хэтрүүлсэн тул хааны зарлигаар байцаан шүүв.

-Ногай ноён Токта хоёр тэмцэлдэн Токта ялав.

-Хүслэн хаан төрөв. /-1329/

1301

Цагаагчин үхэр

5

-Туркестаны эзэн бөгөөд Өгэдэйн ач Хайду хаан нас барав.

-Хааны зарлигаар үгээгүй ядуучуудад тэтгэмж олгов.

1302

Хар бар

6

-Газан хаан Ромын Пап Бонифасад бичиг илгээв.

-Газар бүрд архи сархад нэрэхийг цаазлан албан татварын шинэ хууль гаргав.

1303

Харагчин туулай

7

-Чингисийн ач үрс найрамдаж дотоодын дайныг зогсоов.

-Гэгээн хаан төрөв. /-1323/

-Есөнтөмөр Хархорумыг захиран суув.

1304

Хөх луу

8

-Хааны зарлигаар хүнд ялтны ялыг хөнгөлөх шинэ хууль гаргав.

-Үерт нэрвэгдсэн ард иргэдийг 2 жил албан татвараас чөлөөлөв.

-Газан хаан нас барав.

-Төгстөмөр хаан төрөв. /-1332/

1305

Хөхөгчин могой

9

-Чойжи-Одсэр Бодичаръяавадарыг орчуулав.

-Ираны хаан Өлзийт хаан Францын хаан гуа Филлип хаанд бичиг илгээв.

-Өлзийт /Төмөрийн/ зарлигаар ная, ер хүрсэн настангуудад тэтгэмж олгов.

1306

Улаан морь

10

-Өлзийт /Төмөр/-ийн бие өвчилсөнд түүний зарлигаар 42 хоног ямар нэгэн амьтан алахыг цаазлав.

1307

Улаагчин морь

11

-Өлзиит /Төмөр/ хаан нас барав. /1265-/

-Күнзийн “Ачлалт ном”-ыг хятад хэлнээс Бултөмөр орчуулж хэвлэв.

1308

Шар бич

1

-Юань улсын Жи да-гийн 1-р он эхлэв.

-Хайсан Хүлэг /1281-1311/ хаан суув.

-Монголд их зуд болов.

-Чойжи-Одсэр Банзрагчийг монгол хэлэнд орчуулав.

1309

Шарагчин тахиа

2

-Хаан ширэнд санаархан хуйвалдагч Булган хатан Ананд нарыг цаазлав.

-Хайсан Хүлэгийн зарлигаар ядуу доройг тэтгэн 3 жил татвараас чөлөөлөв.

-Хятад иргэдийг нум сум барихыг цаазлав.

1310

Цагаан нохой

3

-Хайсан Хүлэгийн зарлигаар шинэ цаасан мөнгө гаргав.

-Зуданд нэрвэгдсэн иргэдэд тэтгэмж олгов.

-Түвдийн зохиолч Ринченбал нас барав. /1230-/

1311

Цагаагчин гахай

4

-Хайсан Хүлэг хаан нас барав. /1281-/

-Иран оронд Рашид-ад-дин /1247-1318/ “Сударын чуулган” хэмээх түүхийг зохиов.

1312

Хар хулгана

1

-Юань улсын Хуан цин-гийн 1-р он эхлэв.

-Буянт /1285-1320/ хаан суув.

-Чойжи-Одсэр Бодичаръяавадара-д тайлбар бичиж хэвлүүлэв.

-Түвдийн зохиолч Сажа Содномжалцан төрөв. /-1375/

-Алтан ордны хаан Тохта нас барав.

-Узбек /-1342/ Алтан ордны хаан суув.

1313

Харагчин үхэр

2

-Зан улсаас үхэр зааны албан барив.

-Буянт хаан Чойжи-Одсэрийн гавъяаг үнэлж түмэн зоосын цаасан мөнгөөр шагнав.

-Жанжин Тохта төрөв. /-1355/

1314

Хөх бар

1

-Буянт хааны зарлигаар оны нэрийг өөрчлөв.

-Юань улсын Янь Ю-гийн 1-р он эхлэв.

-Монгол иргэдийн алба гувчуурыг 2 жилээр хэлтрүүлэв.

1315

Хөхөгчин туулай

2

-Ганьсу мужид асар хүчтэй шуурга болж ард иргэдийн эд хөрөнгө ихээхэн сүйдэв.

1316

Улаан луу

3

-Буянтын ахмад хүү Гэгээн /Шадбал/-ийг хун тайж болгон өргөмжлөв.

1317

Улаагчин могой

4

Аннам улс алба барив.

1318

Шар морь

5

-Түүхч Рашид-ад-дин /1247-/ нас барав.

-Буянт хааны зарлигаар Ганжуурыг алтан үсгээр бичүүлэв.3900 лан алт оржээ.

-Кебек Цагадайн улсын хаан болов. /-1326/

1319

Шарагчин хонь

6

Хааны зарлигаар цасан шуурганд нэрвэгдсэн өлсгөлөн, гуйланч ядуусыг тэтгэв.

1320

Цагаан бич

7

-Буянт хаан нас барав. /1285-/

-Тогоонтөмөр хаан төрөв. /-1370/

-Гэгээн хааны зарлигаар Пагва ламын сүм байгуулав.

1321

Цагаагчин тахиа

1

-Юань улсын Жи жи-гийн 1-р он эхлэв.

-Гэгээн /Шадбал/ /1303-1323/ хаан суув.

1322

Хар нохой

2

-Түвдийн түүхч Будон /1290-1364/ “Бод чойжун” хэмээх түүхийг зохиов. Үүнийг Е.Обермиллер англи хэлэнд орчуулж 1931 онд хэвлэв.

-Чингис хааны өрлөг гуа Мухулайн дурсгалд зориулан сүм байгуулж хөшөө босгов.

-Хятад иргэдийг зэр зэвсэг хэрэглэх, цэргийн сургууль хийх явдлыг цаазлав.

1323

Харагчин гахай

3

-Гэгээн хааны зарлигаар Данжуурыг алтан үсгээр бичүүлэв.

-Гэгээн хаан нас барав. /1303-/

-Хүчит шуурга болж 2000 мод үндсээрээ булгарчээ.

1324

Хөх хулгана

1

Юань улсын Тай дин-гийн 1-р он эхлэв.

-Есөнтөмөр /1276-1328/ хаан суув.

-Бадамрэгжийбууг /-1328/ жин ван өргөмжлөв.

1325

Хөхөгчин үхэр

2

1326

Улаан бар

3

Кебек нас барав.

1327

Улаагчин туулай

4

6-р Жаран эхлэв.

-Энэ онд Хятадын газар нутагт газар хөдлөх, далайн шуурга болох, үер болох, уул нурах зэрэг байгалийн гамшиг удаа дараалан гарч олон хүний амь сүйджээ.

1328

Шар луу

1

-Юань улсын Тянь ли-гийн 1-р он эхлэв.

-Есөнтөмөр хаан нас барав.

1329

Шарагчин могой

2

-Хүслэн /1300-1329/ хаан сууж, намрын дунд сард нас барав.

-Хятад улсад их өлсгөлөн болов.

1330

Цагаан морь

1

-Төгстөмөр /Заяат/ /1304-1334/ хаан суув. Юань улсын Жи шунь-гийн 1-р он эхлэв.

-Эрдэмтэн Барнашри “Цагаан түүх”-г засамжлан зохиов. “Долоон одны судар”-ыг уйгураас орчуулж хэвлэв.

-Юнаньд хааны эсрэг босов.

1331

Цагаагчин хонь

2

-Хааны эсрэг босогчид дарагдав.

-Хятад үер болж газар хөдлөв.

-Чингис хааны өргөө гэрийг засаж сэлбэв.

-Эрдэмтэн Бирузанашир цаазлагдав. /?-/

1332

Хар бич

3

-Төгстөмөр /Заяат/ хаан нас барав. /1304-/

-Ринчинбал /1325-1332/ хаан суув.

-Хятад улсад газар хөдлөв.

1333

Харагчин тахиа

1

-Тогоонтөмөр /1320-1370/ хаан суув.

– Юань улсын Юань тун -гийн 1-р он эхлэв.

-Янтөмөр тэргүүлэн “Монгол бичгийн товчоо”-г зохиолгов.

1334

Хөх нохой

2

-Бээжинд газар хөдлөв.

-Хятадын Гуанчжоуд Монголын эсрэг бослого гарав.

1335

Хөхөгчин гахай

1

– Юань улсын Жин Юань -ий 1-р он эхлэв.

-Хүлэгүгийн улс задрав.

1336

Улаан хулгана

2

-Барлас аймгийн Төмөр хаан /Доголон Төмөр буюу Темерлан/ төрөв. /-1406/

-Хятадад үер болж, өлсгөлөн дэлгэрэв.

1337

Улаагчин үхэр

3

-Монголд их зуд болов.

-Бээжинд газар хөдлөв.

1338

Шар бар

4

-Аюушридар /Билигт/ хаан төрөв. /-1378/

-Хятадын Цзянси, Фүцзянь мужуудад монголын эсрэг бослого гарав.

1339

Шарагчин туулай

5

-Хятадын Фүцзянь мужид их үер болж эд хөрөнгө их сүйдэв.

-Гарма Ролбийдорж төрөв. -1383/

-Хятадын Хэнань мужид бослого гарав.

-Гарма Ранжундорж нас барав. /1284-/

1340

Цагаан луу

6

-Монгол нутагт цас их унаж, хүйтэн шуурга болсон учир их хэмжээний мал хорогдов.

1341

Цагаагчин могой

1

-Тогоонтөмөр хааны зарлигаар оны нэрийг өөрчлөв.

– Юань улсын Жи жэн-гийн 1-р он эхлэв.

-Хятадын Хунань, Шаньдун мужуудад монголын эсрэг бослого гарав.

1342

Хар морь

2

-Төгстөмөр /Усхал/ хаан төрөв. /-1388/

-Хятадын Тайдунд их өлсгөлөн болов. Мөн Хятадын газар нутагт асар хүчтэй газар хөдөлж олон байшин барилга нурав.

-Алтан ордны Узбек нас барав. /?-/

-Алтан ордны Жанибек хаан болов. /-1357/

1343

Харагчин хонь

3

1344

Хөх бич

4

-Хятадад далайн шуурга болж газар хөдлөв.

1345

Хөхөгчин тахиа

5

-Тогоонтөмөр хааны зарлигаар Сүн улс, Ляо улс, Алтан улсын судрыг бичиж дуусгав.

-Цавчаал боомтын хаалган дээр 6 хэлээр дурсгалын бичиг бичив.

1346

Улаан нохой

6

-Төвдийн түүхч Гунгаадорж /Сиду Гэвилодой/ “Улаан дэвтэр” хэмээх түүхийг зохиов. Энэ ном 1961 онд Сиккимд хэвлэгдэв.

1347

Улаагчин гахай

7

-Хятадын Шаньдунд газар хөдөлж барилга байшин нурж сүйдэв.

1348

Шар хулгана

8

-Өмнөд Хятадын Фүцзянь мужид монголыг эсэргүүцсэн бослого дахин гарав.

1349

Шарагчин үхэр

9

Тогоонтөмөр хааны зарлигаар Аюушридар /Билигт/ хаанд хятад хэл бичгийг заав.

1350

Цагаан бар

10

-Нүхтэй зоос цутгав.

-Мухулай, Баян нарын дурсгалд зориулсан сүмийг шинээр байгуулав.

1351

Цагаагчин туулай

11

-Бортөмөр бослогыг дарахаар цэрэглэн мордов.

-Хятад, Иран улсуудад Монголын эсрэг бослого өрнөв.

1352

Хар луу

12

-Үржинлинба хэмээгч хүн “Бадма хатан” хэмээх түүхийн дурсгалт номыг нуусан сангаас нээж гаргасан бололтой.

-Цагаантөмөр, Хөхтөмөр нэр улаан алчууртны бослогын эсрэг тэмцэв.

1353

Харагчин могой

13

-Хүлэгүгийн улс мөхөв.

-Аюушридар /Билигт/ -ийг хунтайж өргөмжлөв.

1354

Хөх морь

14

-Төвдийн Пагвадув аймгийн ноён Дайсиду Жанчувжалцан /1302-1376/ 1349 онд Үй мужийг эзэлсэн ба 1354 онд Зан мужийг эзэлж бүх Төвдийн эзэн болов.

-Тогоонтөмөрийн зарлигаар уаасан мөнгө дармаллав.

1355

Хөхөгчин хонь

15

-Хятадын босогчид Хань Лин-ийг хаанд өргөмжлөн Хоу Шиянийг Сүн улсын нийслэл хэмээн оны нэрийг Лю Фү-түн гэж нэрлэв.

-Жанжин Тохта нас барав. /1313-/

1356

Улаан бич

16

-Алтан ордны Жанибек Тебриз хот, Азербайджаныг эзлэв.

1357

Улаагчин тахиа

17

-Зонхова Лувсандагва төрөв. /-1419/

-Алтан ордны Жанибек нас барав. /?-/

-Хятадын босогчид Шэньси, Бяньлян хотуудыг Монголоос чөлөөлөв.

1358

Шар нохой

18

-Мин улсын цэрэг Юн Шань, Ляо Чен, Шань Дун, Жи Шань зэрэг нэлээд хэдэн хотыг Монголоос чөлөөлөв.

1359

Шарагчин гахай

19

-Энхзоригт хаан төрөв. /-1392/

-Цагаантөмөр Бяньлян хотыг эзлэв.

-Мин улсын цэргийг ухруулав.

1360

Цагаан хулгана

20

Монгол газраас үлэмж тооны цэрэг дайчлав.

1361

Цагаагчин үхэр

21

-Элбэг хаан төрөв. /-1399/

-Монголчууд голд хөвдөг гүүр хийж Мин улсын цэрэгтэй байлдав.

1362

Хар бар

22

-Ярославль, Ростов, Суздаль, Владимир зэрэг хотуудад Монголын эсрэг бослого гарав.

-Жанжин Цагаантөмөр нас барав. /?-/

-Жанжин Хөхтөмөр цэрэглэн Шаньдун, Хэнань, Шаньси мужийг Мин улсын цэргээс чөлөөлөв.

1363

Харагчин туулай

23

-Мин улсын бослогын цэрэг Шанду-г довтлоход Бортөмөр эсэргүүцэн хамгаалав.

-Дүүрэнтөмөр хун тайж төрөв. /-1399/

1364

Хөх луу

24

-Төвдийн зохиолч Будон нас барав. /1290-/

Жалцавжи Дармаринчин төрөв. /-1432/

1365

Хөхөгчин могой

25

Жанжин Бортөмөр нас барав. /?-/

1366

Улаан морь

26

-Доголон Төмөр /Тамерлан/, Хүсейн, Сербедар нарыг бутцохин Мавереннахрыг эзлэв.

1367

Улаагчин хонь

27

-Мин улсын цэрэг өмнөд Сүн улсыг Монголоос чөлөөлж умар зүгт довтлов.

1368

Шар бич

1

-Монголын Юань улс мөхөв. 9-р сард Тогоонтөмөр хаан Монголын нутагт зугтаж ирэв.

-Мин улсын Хун у-гийн /1343-1398/ 1-р он эхлэв.

1369

Шарагчин тахиа

2

-Хэрлэнгийн хөвөөнд Тогоонтөмөр хаан … барс хотыг байгуулан суув.

1370

Цагаан нохой

3

-Тогоонтөмөр хаан нас барав. /1320-/

-Аюушридар /Билигт/ хаан Хархорумд Монголын хаан ширээнд суув.

– Төмөр /Тамерлан/ Мавереннахрын төрийг гартаа авав.

-“Юань ши” хэмээх монголын түүх зохиогдов.

1371

Цагаагчин гахай

4

-Аюушридар /Билигт/ Хөхтөмөрийн хамт цэрэг хуримтлуулав.

1372

Хар хулгана

5

Хятадын цэрэг Монголд цөмрөн Орхон голд иржээ.

1373

Харагчин үхэр

6

-Монголын цэрэг Хятадын Шаньси, Ляодунг довтлов.

-Жанжин Хөхтөмөр нас барав. /?-/

1374

Хөх бар

7

Мин улсын хаан Аюушридар хаанд бэлэг сэлт хүргүүлэв.

1375

Хөхөгчин туулай

8

Төвдийн зохиолч Сажа Содномжалцан нас барав. /1312-/

1376

Улаан луу

9

1377

Улаагчин могой

10

-Гүнтөмөр хаан төрөв. /-1402/

-Алтан ордны Мамай Новгородыг эзлэв.

1378

Шар морь

11

-Аюушридар /Билигт/ хаан төрөв. /1338-/

-Төгстөмөр /Усхал/ Монголын хаан болов.

1379

Шарагчин хонь

12

-Өлзийтөмөр /Буяншир/ хаан төрөв. /-1410/

-11-р Жавзан Дарнат /Дашбалдан/ Жамъяан цорж төрөв.

/-1449/

1380

Цагаан бич

13

-Алтан ордны Мамай Москваг довтлов.

-Мамайн цэрэг Дмитрийн цэрэгт Куликовын талд ялагдав.

-Хятадын цэрэг Монголд цөмрөн ирж Хархорумыг шатаав.

1381

Цагаагчин тахиа

14

-Тогтамыш Алтан ордны хаан болов.

-Доголон Төмөр /Тамерлан/ Ираныг довтлов.

1382

Хар нохой

15

– Тогтамыш Москваг довтлов.

1383

Харагчин гахай

16

1384

Хөх хулгана

17

-Монгол-Хятад толь “Хуа и юй” зохиогдов.

1385

Хөхөгчин үхэр

18

-Төвдийн зохиолч Хайдувжи Гэлэгбалсан төрөв. /-1438/

1386

Улаан бар

19

1387

Улаагчин туулай

20

-7-р жаран эхлэв.

– Ойрадын Эсэхү /Махамуд/ төрөв. /-1425/

1388

Шар луу

21

-Төгстөмөр хаан нас барав. /1342-/

-Доголон Төмөр Хорезмыг эзлэв.

1389

Шарагчин могой

22

-“Монголын нууц товчоо” хятад орчуулгын хамт анх хэвлэгдэв.

-Усхал /Энхзоригт/ Монголын хаан болов.

1390

Цагаан морь

23

Адай хаан төрөв.

1391

Цагаагчин хонь

24

/1-р Далай лам/ Гэндүндүв төрөв. /-1474/

1392

Хар бич

25

-Усхал /Энхзоригт/ нас барав. /1359-/

-Төвдийн зохиолч Шоннубал төрөв. /-1481/

1393

Харагчин тахиа

26

-Элбэг /Нигүүлсэгч/ хаан суув.

1394

Хөх нохой

27

1395

Хөхөгчин гахай

28

-Дэлбэг хаан төрөв. /-1415/

-Доголон Төмөр /Тамерлан/ Ижил мөрөн Крымд довтлон Тогтамышийг бутцохив.

1396

Улаан хулгана

29

1397

Улаагчин үхэр

30

-Эдигей Алтан ордны улсыг захирав.

1398

Шар бар

31

-Доголон Төмөр /Тамерлан/ Ираныг эзлэв.

1399

Шарагчин туулай

1

-Мин улсын Жянь Вэнь-гийн /1370-1402/ 1-р он эхлэв.

-Элбэг /Нигүүлсэгч/ хаан нас барав. /1361-/

-Дүүрэнтөмөр хунтайж нас барав. /1363-/

1400

Цагаан луу

2

-1388-1400 онуудад Монголд таван хаан солигдов.

-Гүнтөмөр хаан суув.

-Ажаа тайж төрөв. /-1439/

1401

Цагаагчин могой

3

1402

Хар морь

4

-Гүнтөмөр нас барав. /1337-/

-Гүличи хэмээх хаан суув.

1403

Харагчин хонь

1

-Хятадын Мин улсын Юн лэ-гийн /1370-1442/ 1-р он эхлэв.

-Өлзийтөмөр /Буяншир/ хаан суув.

-Ойрадыг Махамуд, Батболд, Буянхишиг нар гурван хэсэг хувааж захирав.

1404

Хөх бич

2

1405

Хөхөгчин тахиа

3

1406

Улаан нохой

4

-Доголон Төмөр /Тамерлан/ нас барав. /-1336/

1407

Улаагчин гахай

5

Эсэнтайш төрөв. /-1455/

1408

Шар хулгана

6

-Төвдийн зохиолч Жамчин цоржийг Мин улсын Юило хаан залав.

-Алтан ордны Эдигей Серпухов, Ростов, дорд Новогород зэрэг хотуудыг довтлов.

-Ойрадын Махамуд Мин улсад элч зарав.

1409

Шарагчин үхэр

7

-Ойрадын ноёд Хятадад довтлов?

-Зонхова /1357-1419/ Галдан хийдийг байгуулж шашны их сургуулийн гол болох Цаннид дацанг нээв.

-Мин улсын Юило хаан Буяншир хаантай байлдав.

1410

Цагаан бар

8

-Бээжинд Төвд Ганжуур анхдугаар удаа зэс бараар хэвлэгдэв.

-Тайсун /Тогтабух/ төрөв. /-1452/

1411

Цагаагчин туулай

9

1412

Хар луу

10

-Ойрадууд Монголын Буяншир хааныг алаад Дэлбэгийг хаан болгов.

-Зүүн Монголыг Аругатай тайш захирав.

1413

Харагчин могой

11

Ойрадын Махамуд Аругатай тайштай Хэрлэнгийн орчим тулж байлдав.

1414

Хөх морь

12

-Аругатай тайшид Мин улс цэргээр туслан Туул гол хүртэл ухраав.

1415

Хөхөгчин хонь

13

-Дэлбэг хаан нас барав. /1395-/

1416

Улаан бич

14

Жамъяан цорж /1379-1449/ Төвдийн Брайбум хийдийг байгуулж цаннид дацанг нээв.

1417

Улаагчин тахиа

15

Гамгамба Дондуббал /1365-/ “Чойжу” хэмээх түүхийг зохиов.

1418

Шар нохй

16

Тогоон тайш Ойрадыг захирав.

1419

Шарагчин гахай

17

-Жамчин цорж /1354-1435/ Сэра хийдийг байгуулав.

-Зонхова Лувсандагва нас барав. /1357-/

1420

Цагаан хулгана

18

1421

Цагаагчин үхэр

19

1422

Хар бар

20

-Зүүн Монголын ноёд Хорчны Адайг хаан болгов.

-Ойрадын Тогоон тайш Тайсун хэмээх Тохтабухыг хаанд өргөмжлөөд Аругтай тайштай байлдав.

1423

Харагчин туулай

21

-Агваржин жонон төрөв. /-1453/

1424

Хөх луу

22

1425

Хөхөгчин могой

1

-Хятадын Мин улсын Хун ши-гийн 1-р он эхлэв.

1426

Улаан морь

1

-Хятадын Мин улсын Сюнь дэ-гийн /1390-1435/ 1-р он эхлэв.

-Мандуул хаан төрөв. /-1447/

1427

Улаагчин хонь

2

1428

Шар бич

3

1429

Шарагчин тахиа

4

1430

Цагаан нохой

5

1431

Цагаагчин гахай

6

1432

Хар хулгана

7

1433

Харагчин үхэр

8

1434

Хөх бар

9

-Ойрадын Тогоон тайш Аругтай тайшийг алаад бүх Монголыг нэгтгэн захирав.

-Хайдув Гэлэгбалсан /1385-1438/ Цогт цагийн Хүрдний их тайлбарыг зохиов.

1435

Хөхөгчин туулай

10

1436

Улаан луу

1

-Хятадын Мин улсын Жэн тун-гийн /1428-1443/ 1-р он эхлэв.

-Эсэн тайш Мин улсын хаанд элч зарав.

1437

Улаагчин могой

2

-Ойрадын Тогоонтайш харъяат нартаа улаан залаа зүүх зарлиг буулгав.

-Молан хаан төрөв. /-1454/

-Алтан ордны улс задрав.

-Казаны хаант улс байгуулагдав.

1438

Шар морь

3

-Хайдув Гэлэгбалсан нас барав. /1385-/

-Датун хотод Хятад Монгол худалдааны зах нээв.

1439

Шарагчин хонь

4

-Тогоон тайш нас барав.

-Эсэн тайш бүх Монголыг захирав./-1455/

-Адай хаан нас барав. /1390-/

1440

Цагаан бич

5

-Тайсун, Агваржин жонон, Мандуул ах дүү гурвуул Мянганы хар нэрт газар Ойрадыг угтан байлдав.

1441

Цагаагчин тахиа

6

-Баянмөнх болох жонон төрөв. /-1470/

1442

Хар нохой

7

1443

Харагчин гахай

8

1444

Хөх хулгана

9

1445

Хөхөгчин үхэр

10

1446

Улаан бар

11

-Маркус хаан төрөв. /-1465/

1447

Улаагчин туулай

12

-8-р жаран эхлэв.

-Гэндүндүв Дашилхүмбийг байгуулж Цаннид дацанг нээв.

-Төвдийн Бадгар шалдун хэмээх түүх зохиогдов.

1448

Шар луу

13

-Мандухай сэцэн хатан төрөв.

1449

Шарагчин могой

14

-Ойрадын Эсэн тайш, Алаг чинсан, Тайсун хаан нар Мин улсыг байлдан Ин-зун хааныг олзлов.

-Крымийн хаант улс байгуулагдав.

-Жавзан дарнат /Дашбалдан/ Жамъян цорж нас барав. /1373-/

1450

Цагаан морь

1

-Мин улсын Жин Тай-гийн /1429-1456/ 1-р он эхлэв.

-Эсэн тайш Мин улсад довтлон дараа нь Инзун хааныг буцааж өгөх талаар хэлэлцээ хийв.

1451

Цагаагчин хонь

2

-Эсэн тайш Тайсун хаантай байлдав.

-Тайсуны цэрэг дарагдав.

1452

Хар бич

3

-Тайсун /Тохтабух/ хаан нас барав. /1423-/

1453

Харагчин тахиа

4

-Эсэн тайшийн худалдаачид Мин улстай худалдаа сэргээв.

-Агваржин жонон нас барав. /1423-/

1454

Хөх нохой

5

-Эсэн биеэ бүх Монголын хаан гэж өргөмжлөв.

-Молон хаан нас барав. 1437-/

1455

Хөхөгчин гахай

6

-Эсэн хаан /1407-/ бослого гаргагчдад алагдав.

-Монголын анхны “Бага хаан” Маркус хаан болов.

-Тайсун хааны Самар хатан Хунхүй, Завхан хэмээх газар Ойрадуудтай байлдав.

1456

Улаан хулгана

7

1457

Улаагчин үхэр

1

-Хятадын Мин улсын Тянь шунь-ийн 1-р он эхлэв.

-Булай, Доголон тайж нар Хятадын Ганьсу мужийг довтлов.

1458

Шар бар

2

-Булай, Доголон тайж нар Шаньси, Шеньси мужуудийг довтлов.

1459

Шарагчин туулай

3

1460

Цагаан луу

4

1461

Цагаагчин могой

5

-Мин улс Монголтой найрамдлын гэрээ хэлэлцээ хийв.

1462

Хар морь

6

1463

Харагчин хонь

7

-Мандуул хаан суув.

– Баянмөнхөд болох жонон цол өргөмжлөв.

1464

Хөх бич

8

-Батмөнх даян хаан төрөв. /-1543/

1465

Хөхөгчин тахиа

1

-Хятадын Мин улсын Чэн хуа-гийн /1434-1487/ 1-р он эхлэв.

-Маркус хаан нас барав. /1446-/

1466

Улаан нохой

2

1467

Улаагчин гахай

3

-Мандуул хаан нас барав. /1426-/

1468

Шар хулгана

4

1469

Шарагчин үхэр

5

1470

Цагаан бар

6

-Баянмөнхөд болох жонон нас барав. /1441-/

-Батмөнх бүх Монголын даян хаан болов.

-Мандухай сэцэн Ордос дах Чингисийн найман цагаан гэрийн өмнө Батмөнхийг хаан ширээнд залж их өчиг өчив.

1471

Цагаагчин туулай

7

-Мандухай хатан Батмөнхийг үхэг тэргэнд суулган цэрэглэн мордож дөрвөн Ойрадыг Тас бүрд хэмээх газар байлдав.

1472

Хар луу

8

-Алтан ордны Ахмед Оросыг довтлов.

1473

Харагчин могой

9

-Мандухай хатан төрийн хэргийг Батмөнхөд шилжүүлэн өгөв.

1474

Хөх морь

10

/1-р Далай лам/ Гэндүдүв нас барав. /1391-/

1475

Хөхөгчин хонь

11

1476

Улаан бич

12

/2-р Далай лам/ Гэндүнжамц төрөв. /-1542/

1477

Улаагчин тахиа

13

1478

Шар нохой

14

-Төвдийн түүхч Шоннубал /1392-1481/ “Дэвтэр Онбыг” 1476 онд зохиож эхлээд энэ жил дуусгав. Үүнийг Ю.Рерих /1902-1960/ 1946 онд англиар орчуулж хэвлэв. Жалраб Салби Мэлон хэмээх төвдийн түүх зохиогдсон бололтой.

1479

Шарагчин гахай

15

-Алтан ордны Ахмед Польш Литовын улстай Оросын эсрэг холбоо тогтоов.

1480

Цагаан хулгана

16

-Ахмед Москваг довтлов. Мөн онд Ахмед нас барав. /?-/

-Алтан ордны улс мөхөв.

1481

Цагаагчин үхэр

17

-Төвдийн түүхч Шоннубал нас барав. /1392-/

-Чингисийн угсааны Бабур төрөв. -1530/

1482

Хар бар

18

-Төрболод /-1523/, Улсболод /-1500/ хоёр ихэр төрөв. /-?/

1483

Харагчин туулай

19

1484

Хөх луу

20

-Төрөлт гүнж, Барсболод жонон хоёр ихэр төрөв. /-?/

1485

Хөхөгчин могой

21

1486

Улаан морь

22

1487

Улаагчин хонь

23

-Арцболод төрөв.

-Цорос аймаг хоёр хэсэг салав.

1488

Шар бич

1

-Хятадын Мин улсын Хун жи-гийн 1-р он эхлэв.

-Даян хаан Мин улсын хаантай найрамдлын холбоо байгуулж худалдаа хийв.

1489

Шарагчин тахиа

2

1490

Цагаан нохой

3

-Мандухай сэцэн дөрвөн Ойрадыг дахин байлдав.

-Алчболод, Очирболод хоёр дайны талбарт ихэр төрөв. /-?/

1491

Цагаагчин гахай

4

1492

Хар хулгана

5

-Моголын Бабур 11 настай Самаркандын хаанд өргөмжлөгдөв.

1493

Харагчин үхэр

6

1494

Хөх бар

7

-Лайчэн Гунгаажалцан “Гадамба чойжун” /Зарлиг увдис ном гарахуй/ номыг зохиов.

1495

Хөхөгчин туулай

8

-Исмайл тэргүүтэй Монголжны ноёд хуйвалдаан хийв.

1496

Улаан луу

9

-Даян хаан Исмайл тэргүүтэй хуйвалдагч нартай Түрэгний голд байлдаж дарав.

-Даян хаан төрсөн эх Шихэр тайхутай золгов.

1497

Улаагчин могой

10

-Хааны орд Хэрлэнд байрлаж, их чуулган хийв.

-Хуйвалдагч ноёдыг цаазлав.

1498

Шар морь

11

-Даян хааны орд Цахарын нутагт буудаллав.

-Шихэр хатан нас барсан бололтой. /-?/

1499

Шарагчин хонь

12

-Хааны орд Ордос нутагт буудаллав.

-Улсболодыг баруун түмэнд жонон болгож явуулав.

1500

Цагаан бич

13

-Улсболод Ибрай тайшид алагдав. /1482-/

-Цагаадайн улс мөхөв.

1501

Цагаагчин тахиа

14

1502

Хар нохой

15

-“Жамбал Цанжид” хэмээх номыг санскрид, төвд, монгол хэлээр хэвлэв. /Одоо УНС-д бий/.

-Өөлдийн зарим аймаг дундад Ази руу нүүдэллэв.

1503

Харагчин гахай

16

1504

Хөх хулгана

17

-Боди-Алаг хаан төрөв. /-1547/

1505

Хөхөгчин үхэр

18

1506

Улаан бар

1

-Хятадын Мин улсын Жэн дэ-гийн /1466-1521/ 1-р он эхлэв.

-Гүнбилэг төрөв. /-?/

1507

Улаагчин туулай

2

9-р жаран эхлэв.

-Түмэдийн Алтан хаан төрөв. /-1583/

1508

Шар луу

3

-Лавуг тайж төрөв. /-?/

1509

Шарагчин могой

4

1510

Цагаан морь

5

-Байсгал төрөв. /-?/

1511

Цагаагчин хонь

6

-Далан тэргүүн хэмээх газар Даян хаан Баруун Түмнийг байлдав.

1512

Хар бич

7

-Барсболодыг баруун түмний жонон болгов.

-Баяндар төрөв. /-?/

1513

Харагчин тахиа

8

-Халхын Жалайр хунтайж Гэрсэнз төрөв. /-1549/

1514

Хөх нохой

9

-Бодидара төрөв. /-?/ /Эдгээр нь Барсболодын 6 хүүхэд болно/

1515

Хөхөгчин гахай

10

1516

Улаан хулгана

11

1517

Улаагчин үхэр

12

1518

Шар бар

13

1519

Шарагчин туулай

14

-Ашихай дархан хунтайж төрөв. /-?/

1520

Цагаан луу

15

-Дарайсун Гүндэн хаан төрөв. /-1557/

1521

Цагаагчин могой

16

1522

Хар морь

1

-Хятадын Мин улсын Жя жин-гийн /1488-1556/ 1-р он эхлэв.

-Оюундарь жонон төрөв. /-1574/

1523

Харагчин хонь

2

-Төрболод нас барав. /1482-/

1524

Хөх бич

3

1525

Хөхөгчин тахиа

4

1526

Улаан нохой

5

-Бабур Энэтхэгийг эзлэн их Моголын эзэнт улсыг байгуулав. /Энэ улс 1707 оныг хүртэл 181 жил оршин тогтносон билээ/

1527

Улаагчин гахай

6

1528

Шар хулгана

7

1529

Шарагчин үхэр

8

-Банчин Содномдагва “Чойжун” хэмээх түүхийг зохиов.

1530

Цагаан бар

9

-Бабур хаан нас барав. /1481-/

1531

Цагаагчин туулай

10

-Хумаюн их Моголын эзэн хаан болов. /?-1556/

1532

Хар луу

11

-Жалайрын Ноёндай Хатанбаатар төрөв. /-?/

1533

Харагчин могой

12

1534

Хөх морь

13

-Онохуй үйзэн ноён төрөв.? /?-?/

1535

Хөхөгчин хонь

14

1536

Улаан бич

15

-Горлосын Аминдурал төрөв. /-?/

1537

Улаагчин тахиа

16

1538

Шар нохой

17

1539

Шарагчин гахай

18

-Түмэн засагт хаан төрөв. /-1592/

1540

Цагаан хулгана

19

-Ордосын Хутагтай сэцэн хунтайж төрөв. /-1586/

1541

Цагаагчин үхэр

20

-Түмэдийн Алтан хаан Датунд худалдаа нээхийг хүсэж Мин улсын хаан элч илгээв.

1542

Хар бар

21

-/2-р Далай лам/ Гэндүнжамц нас барав. /1476-/

-Моголын Акбар төрөв. /-1606/

-Алтан хаан Мин улсад дахин элч илгээв.

-Далдан хөндлөн төрөв. /-?/

1543

Харагчин туулай

22

-Батмөнх даян хаан нас барав. /1464-/?

-3-р далай лам Содномжамц төрөв. /-1588/

1544

Хөх луу

23

-Боди-Алаг хаан суув.

1545

Хөхөгчин могой

24

1546

Улаан морь

25

1547

Улаагчин хонь

26

-Боди-Алаг хаан нас барав. /1504-/

-Мин улс Алтан хааны элчийг алав.

1548

Шар бич

27

-Дарайсун Гүндэн хаан Монголын хаан болов. /-1557/

1549

Шарагчин тахиа

28

-Гэрсэнз нас барав. /1513-/

1550

Цагаан нохой

29

-Түмэдийн Алтан хаан /1507-1583/ цэрэглэн Бээжинд тулж очив.

-Гүнбилиг нас барав. /1506-/

1551

Цагаагчин гахай

30

-Мин улс, Түмэдийн Алтан хаантай хэлэлцээ хийж хилийн газарт худалдаа хийх болов.

1552

Хар хулгана

31

-Түмэдийн Алтан хаан Дөрвөн Ойрадтай байлдаж ялав.

1553

Харагчин үхэр

32

1554

Хөх бар

33

-Түмэдийн Алтан хаан Хөх хотыг байгуулж эхлэв.

-Автай сайн хаан төрөв. /-1588/

1555

Хөхөгчин туулай

34

-Буянсэцэн хаан төрөв. /-1603/

1556

Улаан луу

35

-Акбар их Моголын хаан болов. /1542-1606/. /Энэ хаан Энэтхэгт олон хот барилга байгуулжээ/.

1557

Улаагчин могой

36

-Монголын шажны зүтгэлтэн Нэйжитойн төрөв. /-1653/

-Дарайсун Гүндэн хаан нас барав. /1520-/

1558

Шар морь

37

-Түмэн засагт хаан суув. /1539-1593/

-Халхын Түмэнхэн Сайн ноён төрөв. /-1640/

1559

Шарагчин хонь

38

-Түмэдийн Алтан хаан Хөх нуурын Монголчуудыг байлдан эзлэв.

1560

Цагаан бич

39

1561

Цагаагчин тахиа

40

1562

Хар нохой

41

-Хутагтай сэцэн хунтайж /1540-1586/ Ойрадыг ялж Эрчис мөрнөөс баруун тийш гаргав.

-Халхын засагт хан Лайхор төрөв.

1563

Харагчин гахай

42

1564

Хөх хулгана

43

-Бошогт жонон төрөв. /-1624/

1565

Хөхөгчин үхэр

44

-Бахарай хошууч төрөв. /-?/

1566

Улаан бар

45

– Хутагтай сэцэн хунтайж Төвдийг эрхэндээ оруулав.

1567

Улаагчин туулай

1

10-р жаран эхлэв.

-Хятадын Мин улсын Лун чин-гийн /1521-1572/ 1-р он эхлэв.

-Шолой Убаши төрөв./-1672/

1568

Шар луу

2

1569

Шарагчин могой

3

1570

Цагаан морь

4

-Түмэдийн Алтан хаан Мин улстай гэрээ байгуулав.

– 1-р Банчин Лувсанчойжижалцан төрөв. /-1662/

1571

Цагаагчин хонь

5

-Хятадын Мин улс хилийн орчим дөрвөн газрыг зааж монголчуудтай худалдаа хийх болов.

1572

Хар бич

6

1573

Харагчин тахиа

1

-Хятадын Мин улсын Вань ли-гийн /1544-1620/ 1-р он эхлэв.

1574

Хөх могой

2

– Хутагтай сэцэн хунтайж Цорос, Баатуд аймгуудыг эрхэндээ оруулав.

-Оюундарь жонон нас барав. /1522-/

1575

Хөхөгчин гахай

3

-Төвдийн зохиолч 15-р Жавзун Дараната төрөв. /-1635?/

1576

Улаан хулгана

4

-Түмэн засагт хаан Төвдөөс улааны шашны Гарма ламыг урьж ирүүлэв.

1577

Улаагчин үхэр

5

-Шолой сэцэн хаан төрөв. /-1652/

-Автай Сайн хаан Ховхор хэрээ хэмээх газар Ойрадыг байлдан ялав.

-Бошогт жонон болов. /1564-1624/

1578

Шар бар

6

-Түмэдийн Алтан хаан Төвдөөс 3-р Далай лам Содномжамцыг залж ирүүлэв.

-Алтан хаан шашны цааз тогтоов.

-Автай хааны хүү Эрээхэй мэргэн хаан төрөв.

1579

Шарагчин туулай

7

-Хөх хотод сүм байгуулагдав.

-Алтан хааны зарлигаар “Алтангэрэл” хэмээх судрыг шинээр орчуулав.

1580

Цагаан луу

8

-Архангайн Цэцэрлэг хотын суурь тавигдав.

1581

Цагаагчин могой

9

-Шүлэгч Цогт тайж төрөв. /-1637/

-Оросын сайн эр Ермак Сибирь рүү довтолж эхлэв.

1582

Хар морь

10

-Гүүш хаан Төрбайх төрөв. /-1654/

-Оросын Ермак, Кучум хааны цэргийг дараад Сибирийн төвд Искер хотыг эзлэв.

1583

Харагчин хонь

11

-Түмэдийн Алтан хаан нас барав. /1507-/

-Гүмбүм хийд байгуулав.

1584

Хөх бич

12

1585

Хөхөгчин тахиа

13

-Шарга азарга хэмээх Шанхат уулын ар Тахай нэртэй газар Эрдэнэ-зуу хийдийг байгуулах ёслол болов.

1586

Улаан нохой

14

-Ордосын хутагтай сэцэн хунтайж нас барав. /1540-/

-Халхын Эрдэнэ-зуу хийдийг байгуулав.

1587

Улаагчин гахай

15

-Автай Сайн хаан Далай ламтай уулзаж шашинд орсон ба “Очирай хаан” цолыг авав.

-Халхын Уваш хунтайж Ойрадтай байлдав. Энэ тухай “Уваши хунтайжийн тууж” зохиогдов.

-Гүүш цорж “Ямандагыг” орчуулав.

-Аюуш гүүш гадаад үгийг галиглах үсгийг зохиов.

-Сибирийн төв Тобольск хот байгуулагдав.

1588

Шар хулгана

16

-3-р Далай лам Содномжамц нас барав. /1543-/,

-Автай сайн хаан нас барав. /1554-/

-Байбаликийн сүм баригдав. /Булган Хутаг сум/

1589

Шарагчин үхэр

17

-4-р Далай лам Ёндонжамц төрөв. /-1616/

1590

Цагаан бар

18

1591

Цагаагчин туулай

19

-Саран Эрдэнэ дайчин хун тайж төрөв. /-1626/

-Тойн Чойжамцын “Манзушрийн нэрийг үнэхээр өгүүлэхүй” ном хэвлэгдэв.

1592

Хар луу

20

-Майдар хутагт төрөв./-?/

-Лигдэн хаан төрөв. /-1634/

-Бошогт жонон Мин улсыг довтлов.

1593

Харагчин могой

21

-Түмэн засагт хаан нас барав. /1539-/

-Буян сэцэн хаан болов. /1555-1603/

1594

Хөх морь

22

-Түшээт хаан Гомбодорж төрөв. /-1655/

-Бошогт жонон 2-р удаа Мин улсыг довтлов.

1595

Хөхөгчин хонь

23

1596

Улаан бич

24

-Бошогт жонон Төвдөд морилов.

1597

Улаагчин тахиа

25

1598

Шар нохой

26

1599

Шарагчин гахай

27

-Ойрадын Зая бандид Намхайжамц төрөв. /-1662/

1600

Цагаан хулгана

28

1601

Цагаагчин үхэр

29

-Цогт хун тайж эх хатны хамт Сэтгэшгүй чандмань хэмээх 6 сүм /цагаан байшин/ Туул голын эрэгт байгуулж эхлэв.

1602

Хар бар

30

-Бошогт жонон 3-р Далай лам Ёндонжамцыг Төвдөд залахаар мордов.

1603

Харагчин туулай

31

-Буян сэцэн хаан нас барав./1555-/

-Лигдэн хаан болов. /1592-1634/

1604

Хөх луу

32

-Түүхч Саган сэцэн төрөв.

-Энэ жилийн орчим буюу хойшхон “Алтан товч” хэмээх түүх зохиогдов. Үүнийг орос хэлэнд Г.Гомбоев 1858 онд, Ү.Бодэн 1955 онд англи хэлэнд орчуулжээ.

-Амдогийн Гонлун хийд байгуулагдав.

-Майдар хутагтыг Монголд залав.

1605

Хөхөгчин могой

33

-Бээжинд төвд Ганжуур 2-р удаа хэвлэгдэв.

1606

Улаан морь

34

-Моголын эзэн хаан Акбар нас барав. /1542-/

-Жахангир Моголын хаан болов./-1629/

-Хатаны голд Майдарын сүм байгуулав.

1607

Улаагчин хонь

35

-Бошогт жононы зарлигаар Зуу Шигмуни бурхныг алт, мөнгөөр хийлгэжээ. Энэ бурхны өндөр 1м гаруй байжээ. 1613 онд бүтээж дуусчээ.

1608

Шар бич

36

-Халимагууд Орост дагаар оров.

-Халхын Алтан хаан Орос улстай найрамдалт харилцаа тогтоохоор Москвад элч илгээв.

-Дараната /1575-/ “Жагар Чойжун” хэмээх түүхийг зохиов. Үүнийг Васильев оросоор, Шифнер германаар орчуулж хэвлэсэн.

1609

Шарагчин тахиа

37

1610

Цагаан нохой

38

1611

Цагаагчин гахай

39

-Улааны шашинт Пунцагнамжил Далай ламын эсрэг байлдав.

1612

Хар хулгана

40

1613

Харагчин үхэр

41

1614

Хөх бар

42

-Сажа Дондув хэлмэрч “Гэгээн толь” /Салби мэлон/ хэмээх түүхийг төвдөөс монголоор орчуулав.

-Бошогт жонон Майдар хутагтыг залав.

1615

Хөхөгчин туулай

43

-Ойрадын ноёд бурхны шашинд оров.

-15-р Даранатын хувилгаан төвдийн Зан мужид Дагданпунцаглин хийдийг байгуулав.

1616

Улаан луу

44

-Нурхачи /1559-1626/ Манж улсын хаан болов.

-4-р Далай лам Ёндонжамц нас барав. /1589-/

-Хотгойдын Шолой хунтайж /Алтан хаан/ Оростой харилцаа тогтоов.

-Заяын гэгээний Дээд хүрээ байгуулагдав.

1617

Улаагчин могой

45

-5-р Далай лам Лувсанжамц төрөв. /-1682/

-Халхын Түмэнхэн сайн ноён /1558-1640/ Лхасад очиж өргөл хүндлэлийг үйлджээ.

-Цогт тайжийн цагаан байшин баригдаж дуусав.

1618

Шар морь

46

-Орост Монголын элч очив.

-Халхын Цогт тайжийн зарлигаар Хөх хотын гүүш цорж Милын намтар дууллыг орчуулав.

1619

Шарагчин хонь

47

-Лигдэн хаан Манжийн хаанд эсэргүүцэл бичиг илгээв.

-Лигдэний холбоотон өвөр халхын Сог Зайсан Мин улсын цэрэгтэй хамтран Манжтай байлдав.

1620

Цагаан бич

1

-Хятадын Мин улсын Тай чан-гийн /1580-1620/ 1-р он эхлэв.

1621

Цагаагчин тахиа

1

-Хятадын Мин улсын Тянь чи-гийн /1604-1628/ 1-р он эхлэв.

-Халхын Цогт тайж хадан дээр шүлгээ сийлэв.

-Бошогт жонон Мин улсыг довтлов.

1622

Хар нохой

2

-Бошогт жонон Төвдөөс Данжуурыг залав.

1623

Харагчин гахай

3

1624

Хөх хулгана

4

-Зүүн Монголын Харчин, Дөрвөд, Жалайд, Горлос аймгууд Манжид дагаар оров.

-Халхын Цогт тайж 2 дахь шүлгээ хаданд сийлэв.

-Бошогт жонон нас барав. /1564-/

1625

Хөхөгчин үхэр

5

-Лигдэн манжид дагасан аймгуудыг эсэргүүцэв.Манж нартай байлдав.

1626

Улаан бар

6

-Найман, бааран, онниуд, горлос зэрэг аймгууд манжид дагаар оров.

-Моголын эзэнт улсын Жахангир нас барав.?

1627

Улаагчин туулай

7

11-р жаран эхлэв.

-Абахай /1592-1643/ Манж улсын хаан болов. Цогт тайж 3 дахь шүлгээ хаданд сийлэв.

-Моголын эзэнт улсын Шах-Жахан хаан суув. /Энэ хааны үед Энэтхэгт Таж Махалын сүм, одон орны судлалын төв зэрэг олон барилга байшин босжээ.

1628

Шар луу

1

-Хятадын Мин улсын Цун жэнь-гийн /1598-?/ 1-р он эхлэв.

-Сибирт Красноярскийн шивээ байгуулагдаж эхлэв.

-Лигдэн Мин улсын Сюан-фү, Да-тун хязгаарыг довтлов.

-Лигдэн Хянганы нурууг давж Хорчин Түмэдийг эзлэв.

1629

Шарагчин могой

2

-Лигдэн хааны зарлигаар монгол Ганжуурыг орчуулж хянаж дуусгав.

1630

Цагаан морь

3

-Хорчин, түмэд, юншээбүү, ордос, авга зэрэг аймгууд Лигдэнгийн эсрэг байлдав.

1631

Цагаагчин хонь

4

-Манж нар Харчин, асуд, Найман жаруд зэрэг аймгуудтай хүч хавсран Цахарын цэргийг байлдав.

1632

Хар бич

5

-Манж нар Цахарын нутагт цөмөрч Лигдэний цэргийг цохив.

-Лигдэн Хөх нуурт нутаглав.

-Гандандондовлин хийд байгуулагдав. /Төв Баянзүрх/

1633

Харагчин тахиа

6

-Цогт тайж “Санаашрал” шүлгээ зохиов.

1634

Хөх нохой

7

-Лигдэн хаан нас барав. //1592-/

-Халхын Цогт тайж Хөх нуурт нүүж очив.

-Цогт тайж Хөх нуурын Амдо газрыг эрхэндээ оруулав.

-Жалханз хутагтын анхны дүр тодров. /-1654/

1635

Хөхөгчин гахай

8

-Баатар хунтайж бүх Ойрадын хаан болов.

-15-р Дараната /1575-/ нас барав.

-Даранатын хувилгаан 1-р богд Жавзундамба өндөр гэгээн Лувсандамбийжалцан төрөв. /-1723/

-Цогт тайж Төвдийн Үй, Цан мужуудыг эзлүүлэхээр цэрэг илгээв.

1636

Улаан хулгана

9

-Манжийн хаан Абахай /1592-1643/ Манж улсын нэрийг Чин улс болгож зарлав.

-Халхын ноёд Манжийн хаан Абахайтай хэлэлцээ хийв.

-Торгуудын Хоо өрлөг ноён харъяат нараа авч Ижил мөрөнд очиж нутаглав. /Одоогийн Халимаг улс/.

-Өвөр Монгол Манжийн захиргаанд оров.

-Гүүш хаан Цогт тайжтай байлдахаар Хөх нуурт очив.

1637

Улаагчин үхэр

10

-Гүүш хаан Цогтын цэрэгтэй Улаан хошуу хэмээх газар байлдав.

-Шүлэгч Цогт тайж нас барав./1581-/

-1-р Дарба бандид Лувсансодовжамц төрөв. /-1702/

1638

Шар бар

11

-1-р Жавзундамба гэнэн санавар авав.

-Манжийн хаан жил бүр есөн цагаан бэлэг өргөж байхыг халхын ноёдод тулгав.

-Халхын Засагт хан Манжийг эсэргүүцэн Хөх хотыг уулгалан довтлов.

1639

Шарагчин туулай

12

-Их хүрээний /Улаанбаатарын/ суурь тавигджээ.

-Товч “Юань ши” хэмээх түүхийг монгол хэлээр орчуулав.

-Өндөр гэгээн равжун сахил авав.

-Халхын ноёд Ширээ цагаан нуур хэмээх газар Өндөр гэгээнийг ширээнд залав.

-1-р Эрдэнэ бандид ламын гэгээн хутагт Лувсанданзанжалцан төрөв. /-1703/

1640

Цагаан луу

13

-Тарвагатайд Монгол Ойрадын ноёдын хурал болж “Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз бичгийг” тогтоов.

-Түмэнхэн сайн ноён нас барав. /1558-/

1641

Цагаагчин могой

14

-Өндөр гэгээн Монголын шажны тэргүүн болов.

1642

Хар морь

15

-1-р Зая бандид Лувсанпэрэнлэй төрөв. /-1716/

-1-р Жанжа Агваанчойндон төрөв. /-1714/

-Ойрадын Гүүш хаан Төвдийг эзлэв.

1643

Харагчин хонь

16

-5-р Далай лам /1617-1682/ “Залуусын хурим” хэмээх түүхийг зохиов.

-Ойрадын Галданбошигт төрөв. /-1697/

1644

Хөх бич

1

-Манж нар хятадыг эзлэв.

-Манж Чин улсын эе-бээр засагч /Шүнь жи/-ийн /1638-1661/ 1-р он эхлэв.

-Ойрадын зая бандид /1599-1662/ “Мани-гамбумыг” орчуулав.

-Богдын шавийн 1-р Эрдэнэ хамба номун хан төрөв. /?-?/

1645

Хөхөгчин тахиа

2

-Оросын нүүдлийн иргэд Сэлэнгийн дунд биеэр ирж нутаглав.

1646

Улаан нохой

3

-Сөнөдийн Тэнгис Манж нарын эсрэг босч албат иргэдээ авч Халхад нүүж ирэв.

1647

Улаагчин гахай

4

-Өндөр гэгээн Баруун хүрээ /Ганданшадувлинг/ байгуулж эхлэв.

-Ойрадын Зая бандид Ижил мөрний Халимагт очив.

-Халхын ноёд Тэнгисийг өмгөөлөн Манжтай тэмцэв.

-Дуньсяны Хотон аймаг Манжийн эсрэг бослого гаргав.

1648

Шар хулгана

5

-Ойрадын Зая бандид /1599-1662/ тод үсгийг зохиов.

-Сэцэн ханы элч Москвад очив.

1649

Шарагчин үхэр

6

-Өндөр гэгээн баруун зууд залрав.

-Сэцэн хан Москвад дахин элч илгээв.

1650

Цагаан бар

7

-Ойрадын зая бандид олон төвд номыг тод үсгээр орчуулж эхлэв.

-Өндөр гэгээн Далай лам, Банчин богд нараас гэцэл санавар хүртэж, Жавзандамба хутагт хэмээн өргөмжлөгдөв.

-Ламын гэгээний хийд байгуулагдав.

1651

Цагаагчин туулай

8

-Өндөр гэгээн очирдар таван язгуурт тэргүүтэн бурхныг урлан бүтээв.

-Өндөр гэгээн зүүн хүрээний суурийг тавив.

Хүрээний Амдуу, Жас, Сангаа, Зоогоо, Хүүхэн ноён, Дархан эмч, Өрлүүд хэмээх аймгууд байгуулагдав.

-Хуучид нар Манжид дагав.

1652

Хар луу

9

-Шолой сэцэн хаан нас барав. /1577-/

-Манжийн хаан 5-р Далай ламыг /1617-1682/ залж тамга олгов.

1653

Харагчин могой

10

-Оросууд Томкс хотод Ойрадтай худалдаа хийх зах нээжээ.

-Монголын шашны зүтгэлтэн Нэйжи тойн нас барав. /1557-/

-Төвдийн зохиолч Дэсрид Санжаажамц төрөв. /-1705/

-Улаанцав чуулганы “Халх баруун гар” нэгэн хошуу байгуулагдав.

1654

Хөх морь

11

-1-р Жалханзхутагт Лувсанданзанжамц нас барав. /1634-/

-Гүүш хаан Төрбайх нас барав. /1582-/

-Да Хүрээний цогчин дуган Брэвин хийд байгуулагдав.

-Эрдэнэ мэргэн бандид номун хан Жамъяан төрөв. /-1672/

-Буриад нар гурав салж нэг хэсэг нь Орос улсад дагаар оров.

1655

Хөхөгчин хонь

12

-Гүүш Лувсанданзан “Алтан товчийг” зохиов.

-Өндөр Гэгээн өөрийн урласан дэлгэмэл, цутгамал бурхнаар Манжийн хаанд бэлэг өгч сайшаагдав.

-1-р Ялгуугсан хутагт Тугундамбийням төрөв. /-1668/

-Түшээт хан Гомбодорж нас барав. /1596-/

-Өндөр Гэгээн баруун зууд залрав.

1656

Улаан бич

13

-Өндөр Гэгээн Баруун зуугаас Монголд ирэв.

1657

Улаагчин тахиа

14

-Засагт хан Манжийн хаанд элч илгээж бичиг барив.

-Өндөр Гэгээн Эрдэнэ зууд их ерөөл үйлдэж, Майдар бурхан залж даншиг наадам хийв.

1658

Шар нохой

15

-Манжийн хаанаас халхын ноёдод бэлэг сэлт хүргүүлэв.

-Моголын эзэнт улсын хаан Шах-Жахан нас барав./?-/

1659

Шарагчин гахай

16

-Монгол “Алтан гэрэл” хэвлэгдэв.

-Өндөр Гэгээн Өлзийт цагаан нуур хэмээх газар ном айлдав.

-Ауренгзед Моголын хаан болов./?-1707/

1660

Цагаан хулгана

17

-Одоогийн Хэнтий аймгийн Мөрөн сумын нутагт Гүндгаравлингийн хийд байгуулагдав.

-Бамбар хувилгаан тодров. /?-?/

1661

Цагаагчин үхэр

18

-Эрхүү хотын суурь болох Шивээ байгуулагдав.

-Халимагийн Шүхэр дайчин Оросын хааны хүсэлтээр Крымийн татарыг байлдан ялж, орос хаанд үлэмж олз оруулав.

-Засагт хан Норов нас барав. /?-/

1662

Хар бар

1

-Манж Чин улсын Энх-Амгалан /Кан-си/-гийн /1654-1722/ 1-р он эхлэв.

-Зарлигийн эрхт далай “Эндүүрэл хааны тууж”-ийг зохиов.

-1-р Банчин Лувсанчойжижалцан нас барав./1570-/

-Түүхч Саган сэцэн “Эрдэнийн товч”-ийг зохиов.

-Ойрадын Зая бандид Намхайжамц нас барав. /1599-/

-1-р Дарав бандид хувилгаан тодров. /?-1722/

1663

Харагчин туулай

2

-2-р Банчин Лувсан-Иш төрөв. /-1737/

-Ойрадын хошууд нар Зүүн гараас нүүж Халимагт нийлэв.

-Засагт ханы ширээний тэмцэл өрнөв.

-Ойрадын Баатар хунтайж нас барав. /?-/

1664

Хөх луу

3

-Ойрадын хаан ширээний тэмцэл өрнөв.

1665

Хөхөгчин могой

4

-Сэнгэ /?-1670/ Ойрадын хаан болоод Орос улсад элч илгээв.

-Цэвээнравдан төрөв. /-1727/

1666

Улаан морь

5

-Буриадад Үдийн Шивээ байгуулагдав.

-Авганар Манжид дагаар оров.

-Мөнх хааны хүрээ байгуулагдав. /Сүхбаатар.Мөнххаан/

1667

Улаагчин хонь

6

-Сэнгэ Халхын Шолой убаши хунтайжийн нутгийг довтлон эзлэв.

-Түшээт ханы элч Москвад очив.

1668

Шар бич

7

-Одоогийн Булган аймгийн Булган уулын өвөрт Агуутын хурал нээгдэв.

-1-р Ялгуугсан хутагт Тугундамбийням нас барав. /1655-/

1669

Шарагчин тахиа

8

2-р Ялгуугсан хутагт Лувсандамбийжалцан төрөв./-1732/-

1670

Цагаан нохой

9

-Цэнгүн /-1684/ Засагт ханы ширээнд суув.

-Ойрадын Сэнгэ нас барав.

-Номун хан гэгээний хийд байгуулагдав.

1671

Цагаагчин гахай

10

-Галдан бошогт Ойрадын хан ширээг эзлэв.

-Өндөр гэгээн Төвдөөс Ганжуур залав. /Энэ Ганжуурыг Хэнтийн Рэгжийбуу хийдийн шүтээн болгожээ/.

1672

Хар хулгана

11

-Эрхүүгийн Шивээний ойр христосын шашны Вознесенскийн сүм байгуулагдав.

-1-р Эрдэнэ мэргэн бандид номун хан Жамъян нас барав. /1654-/

-1-р Эрдэнэ ялгуугсан мэргэн сэцэн хутагт Лувсанданзан төрөв. /-?/

-Галдан бошогт Москвад элч мордуулав.

1673

Харагчин үхэр

12

-Галдан бошогт Халхыг довтлов.

-2-р Эрдэнэ мэргэн бандид номун хан Жанцан төрөв. /-1747/.

1674

Хөх бар

13

-Галдан бошогт Цөхүр убаши, Сэцэн тайж, Зодов баатар нартай байлдав.

1675

Хөхөгчин туулай

14

-5-р Далай лам Лувсанжамц, Хормиван Содномдовжалын 16-р зууны үед анх хэвлэсэн “Бадма хатан”-г 2-р удаа хэвлэв.

1676

Улаан луу

15

-Галдан бошогт Ойрадын бүрэн эрхэндээ оруулав.

1677

Улаагчин могой

16

-Халхын Шамба /-1707/ Монголын түүхийг зохиов. Үүнийг Х.Пэрлээ “Асрагч нэртийн түүх” нэртэй хэвлүүлсэн.

-2-р Жалханз хутагт Лувсанданзанбалсан төрөв. /-1740/

-Галдан Бошигт Бээжинд худалдааны элч зарав.

-Одоогийн Өвөрхангай аймгийн Шанх сумын баруун хүрээ байгуулагдав.

1678

Шар морь

17

-Галдан бошогт Хөх нуурын газрыг эрхэндээ оруулаад дорнод Туркестаныг довтлов.

-Ойрадууд Тобольск хотод худалдаа хийв.

-Манжийн Энх-Амгалан хаан Галданд Ойрадын хаан цол өргөмжлөв.

1679

Шарагчин хонь

18

-Нэйж тойны /1556-1653/ намтар зохиогдов.

-Галдан бошогт Хами Турфаныг довтлов.

-Далай лам тэнгэрийн зарлигаар соёрхсон хэмээн Галданд “бошогт” цол өргөмжлөв.

-Дэвсэг булагын хүрээ байгуулагдав. /Төв.Эрдэнэсант/

1680

Цагаан бич

19

-Галдан бошогт Кашгар, Яркендыг эзлэв.

-Даяаны хүрээ /Баянхонгор.Эрдэнэцогт/, Ороогийн сүм /Төв.Эрдэнэсант/ тус тус баригдав.

1681

Цагаагчин тахиа

20

-Галдангийн цэрэг Сайрам хотыг бүслэв.

1682

Хар нохой

21

-5-р Далай лам Лувсанжамц нас барав. /1617-/. Сэлэнгийн эрэг дээр Тройцскийн сүм байгуулагдав.

+Далай ламын элч Халхад ирэв.

1683

Харагчин гахай

22

-6-р Далай лам Цанъянжамц төрөв. /-1706-1746/

Дэсрид Сайжайжамц /1653-1705/ “Бидэрья гарва” хэмээх зурхайн ном зохиов. Өндөр гэгээний мутраар олон бурхан бүтээв. Өндөр гэгээн баруун зуугаас ганжуур залж түүнээс үндэслэн мөн 2 ганжуур бүтээв. +Галдан бошогтын цэрэг Ферганы хөндийд цөмрөв.

1684

Хөх хулгана

23

+Манжийн хаан Далай ламд элч зарав. +Засагт хан Цэнгүн нас барав. /?-/.

1685

Хөхөгчин үхэр

24

-Галдан бошогт /1643-1697/ Ховд голын адагт цэргийн тарианы сууриныг байгуулав. +Галдан бошогт Сайрам, Самарканд, Бухар хотуудыг эзлэв. +Эрдэмтэн Ш.Мянгат төрөв. /-1770/

1686

Улаан бар

25

-Хүрэн Бэлчир хэмээх газар Халхын хаад ноёдын чуулган болж Засагт хан Түшээт хан хоёрыг найрамдуулав. Эрхүүгийн Шивээг хот болгов. -Өндөр гэгээн соёмбо үсгийг зохиов. Одоогийн Төв аймгийн Алтанбулаг суманд Гэндэнлэгийн хийд байгуулагдав.

1687

Улаагчин туулай

26

12-р Жаран эхлэв.

Галдан бошигт Их хүрээг довтолж Гандан хийдийг эвдэв.

1688

Шар луу

27

Халх Ойрадын дайн өрнөв.

1689

Шарагчин могой

28

Манж улс оростой Нэрчүү хотод гэрээ байгуулав.

1690

Цагаан морь

29

Түшээт хааны албатууд Чуулалт хаалганы орчим буудаллав. Галдан бошигт Улхын голд манжийн цэрэгтэй тулгаран байлдав.

1691

Цагаагчин хонь

30

Халхын дөрвөн аймгийн ноёд Долнуурын чуулган дээр Манж Чин улсад дагаж оров. Халхын 7 хошууг 34 болгов. Төвдийн зохиолч Жамъяаншадва /1648-1722/ гүн ухааны түүх “Дүмта чэймо” хэмээх зохиолыг бичив. Раднабадра хэмээгч Заябандид Намхайжамцын намтар /Сарны гэрэл/ номыг зохиов.

1692

Хар бич

31

Халхын Түшээт хан, Сэцэн хан, Засагт хан нарыг 3 зам болгон хуваав. Өндөр гэгээн Жэхэ хотод залрав.

1693

Харагчин тахиа

32

Өндөр гэгэээн Бээжинд залрав.

1694

Хөх нохой

33

Өндөр гэгээн Жэхэд заларч урьд бүтээсэн олон бурхадыг сэргээж равнайлав.

1695

Хөхөгчин гахай

34

Галдан Ховд, Улаангомыг орхиж, Туул, Хэрлэнгийн сав газар нутаглах болов.

1696

Улаан хулгана

35

Галдан бошигт Тэрэлжийн Зуун модонд 5-р сарын 13-нд Манжтай байлдан цохигдов. Монгол ардын уртын дуу түмэн эх зохиогдов.

1697

Улаагчин үхэр

36

3-р сарын 13-нд Галдан бошигт нас барав. /1643-/. Цэвээнравдан /1665-1727/ Ойрадын хаан болов. Оросын 1-р Петр хаан Аюухи хаантай холбоо тогтоон оросын өмнөд хилийг хамгаалахыг хүсэв.

1698

Шар бар

37

Үдийн Шивээг хот болгож Дээд Шивээ гэж нэрлэв. Дэсрид Санжайжамц /1653-1705/ “Бидэрья гарва” хэмээх түүхийг зохиов. Өндөр гэгээн Утайд залрав. Тариатын хүрээ байгуулагдав./Архангай.Тариат/

1699

Шарагчин туулай

38

Түшээт хан Чахундорж нас барав. /?-/. Өндөр гэгээн Бээжинд залрав. 1-р Нарбанчин хутагт Бадамдорж төрөв. /-1737/

1700

Цагаан луу

39

-Бээжинд төвд Ганжуурийг 3-р удаа хэвлэв. /Үүнийг 1684 онд хэвлэж эхэлсэн/. Дай гүүш Агваандампил төрөв./-1780/. Одоогийн Сүхбаатар, Өмнөговь, Өвөрхангай, Баянхонгор, Завханы нутгуудад нийт 20-иод хүрээ хийд байгуулагдав.

1701

Цагаагчин могой

40

Өндөр гэгээн Эрдэнэ зууг сэргээн засварлав. Чин сүжигт номун хан Лувсаннорвушэйрав төрөв./-1768/

1702

Хар морь

41

Халхын зая бандид Лувсанпэрэнлэй /1642-1716/ “Товъёг салби мэлон” хэмээх сонссон номын тоймыг зохиов. Ламын хийд байгуулагдав. /Булган. Хангал/. Дарба бандид Лувсансодовжамц нас барав. /1637-/

1703

Харагчин хонь

42

Дэсрид Санжайжамц /1653-1705/ төвдийн эмнэлгийн түүх “Бидэръя мэлон”-г зохиов. Уул гэгээний хийд Дашчойнхорлин хийд байгуулагдав. /Дорноговь. Уул сум/

1704

Хөх бич

43

Зохиолч Сүмба хамбо Ишбалжир төрөв. /-1788/. Шарын голын мэргэн даянчийн хийд /Сэлэнгэ.Дархан/, Хүүхэн хутагтын хүрээ /Хэнтий Өмнөдэлгэр/ байгуулагдав.

1705

Хөхөгчин тахиа

44

Ойрадын Лхавзан хаан Төвдийг эзлэж Дэсрид Санжаажамцыг хороов. /1653-/

1706

Улаан нохой

45

6-р Далай лам Цанъянжамц /1683-1746/ нас барлаа хэмээн зарлав. Өндөр гэгээн Эрдэнэ толгойд Заяын хийд байгуулав.

1707

Улаагчин гахай

46

Шамба засаг нас барав. /?-/. Энэтхэгт Моголын эзэнт улс мөхөв.

1708

Шар хулгана

47

7-р Далай лам Галсанжамц төрөв. /-1758/. Молон тойны судар Бээжинд хэвлэгдэв. Зүүн Чойрын хийд байгуулагдав. /Дорноговь. Сүмбэр/

1709

Шарагчин үхэр

48

-“Халхын журам” хэмээх хууль зохиогдов. Халимагийн Аюухи оросын холбоотон болж Швейдтэй хийсэн Полтавын тулалдаанд онц гарамгай байлдав.

1710

Цагаан бар

49

Амдогийн лавран Дашчойлон хийд байгуулагдав. Байдрагийн хүрээ байгуулагдав. /Баянхонгор. Заг сум/. Хотгойдын Чингүнжав төрөв. /-1757/. Туркийн эсрэг Аюухи оросын хааны холбоотноор идэвхтэй байлдав.

Үргэлжлэл бий…

Хариу үлдээх

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Өөрчлөх )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Өөрчлөх )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Өөрчлөх )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Өөрчлөх )

Connecting to %s